Sống khỏe, sống khôn, có bằng chứng

Nói nôm na

Ngồi ghế trước xe con mà thắt dây, lỡ đụng xe thì nguy cơ bị thương tới chết giảm khoảng 45%. Ngồi băng sau cũng phải thắt: trong số người chết ở hàng ghế thứ hai mà biết được có thắt dây hay không, sáu phần mười là hổng thắt.

Vì sao vậy?

Chuyện thiệt ngoài đời

Nhiều nhà mình đi đám cưới, đi chùa bằng xe 7 chỗ, người lớn ngồi sau ôm con nít, ai cũng nghĩ “đi có chút xíu, chạy chậm mà”. Phần lớn tai nạn chết người lại xảy ra trên những cung đường quen, gần nhà, đúng lúc mình chủ quan nhất.

Mần liền

• Tập thành phản xạ: ngồi xuống, kéo dây, nghe “tách” rồi mới nói chuyện khác. Tài xế chưa nổ máy khi cả xe chưa thắt dây.
• Dây phải nằm ngang xương chậu (không phải ngang bụng) và chéo qua giữa vai, không luồn dây ra sau lưng hay dưới nách.
• Đi taxi, xe công nghệ, xe khách giường nằm: có dây thì thắt, kể cả băng sau.
• Trẻ nhỏ không ngồi lòng người lớn. Từ ngày 1/1/2026, trẻ dưới 10 tuổi và cao dưới 1,35 m không được ngồi cùng hàng ghế với tài xế và phải dùng thiết bị an toàn phù hợp.

Chi phí: Không tốn đồng nào, mỗi lần lên xe mất chừng 2 giây.

Lưu ý

Theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP, tài xế và hành khách không thắt dây an toàn ở vị trí có trang bị dây đều có thể bị phạt (800.000–1.000.000đ tại thời điểm biên soạn). Mức phạt có thể thay đổi, nên tra lại văn bản mới nhất. Con số 45% là ước tính từ dữ liệu tai nạn của Mỹ, không phải thử nghiệm ngẫu nhiên.

Nói nôm na

Tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy đội mũ bảo hiểm giảm khoảng 42% nguy cơ tử vong và gần 70% nguy cơ chấn thương đầu khi đi xe máy gặp nạn. Điều kiện là quai phải cài và siết vừa, mũ phải là mũ thiệt.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mua mũ có tem hợp quy CR và nhãn ghi QCVN 2:2021/BKHCN, có tên nhà sản xuất rõ ràng.
• Siết quai sao cho nhét vừa một ngón tay dưới cằm. Mũ không được lắc qua lại khi lắc đầu.
• Trẻ em đội mũ đúng cỡ đầu trẻ, không đội mũ người lớn.
• Mũ đã từng va đập mạnh thì thay, kể cả khi nhìn bên ngoài không nứt (xem mục “Mũ bảo hiểm cũng có hạn dùng”).

Chi phí: Mũ đạt chuẩn chừng 200.000–500.000đ, đội và cài quai mất 5 giây.

Nói nôm na

Cháy nhà về đêm, người ta chết vì khói độc chớ ít khi vì lửa. Một đầu báo khói đang hoạt động giảm khoảng sáu phần mười nguy cơ chết trong vụ cháy nhà ở. Nhà mình mà chỉ có một cửa cuốn ở tầng trệt, lại bít khung sắt trên lầu, thì lúc cháy là hết đường ra.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gắn đầu báo khói ở trần cầu thang và trước phòng ngủ; mỗi tháng bấm nút thử, mỗi năm thay pin.
• Khung sắt bảo vệ (“chuồng cọp”) phải có ô cửa mở được từ bên trong, chìa khóa treo cố định ngay cạnh.
• Không sạc xe điện, không để xăng dầu ở lối ra duy nhất. Tối trước khi ngủ, rút sạc và tắt thiết bị không cần thiết.
• Cả nhà tập một lần: báo cháy thì bò thấp, sờ cửa thấy nóng thì không mở, đi lối thoát thứ hai, ra tới ngoài rồi gọi 114.
• Thuê phòng trọ, chung cư mini: hỏi lối thoát nạn thứ hai trước khi ký hợp đồng.

Chi phí: Đầu báo khói độc lập chừng 120.000–400.000đ; mở ô thoát hiểm trên chuồng cọp tốn công thợ một buổi.

Lưu ý

Con số “giảm sáu phần mười” đến từ một nghiên cứu bệnh–chứng ở bang North Carolina (Mỹ), không phải thử nghiệm ngẫu nhiên, nên xếp bằng chứng mức B.

Nói nôm na

Pin lithium khi hư hoặc sạc bằng sạc dỏm có thể “chạy nhiệt”: nóng lên, phì khí, bắt lửa và gần như không dập được bằng nước thông thường. Sạc ban ngày, có người ở nhà, chỗ thoáng, xa lối thoát là quy tắc cốt lõi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dùng đúng bộ sạc của hãng; không câu sạc “nhanh” trôi nổi.
• Pin phồng, xe từng ngập nước, từng té mạnh: đem ra hãng kiểm tra trước khi sạc tiếp.
• Không sạc xe ở chân cầu thang, lối đi duy nhất, trong phòng ngủ. Sạc đầy thì rút.
• Pin dự phòng, điện thoại: không sạc dưới gối, trên nệm.

Chi phí: Không tốn tiền, chỉ cần đổi giờ sạc và chỗ sạc.

Nói nôm na

Luật hiện hành cấm tuyệt đối người lái xe có nồng độ cồn trong máu hoặc hơi thở. Cồn làm chậm phản xạ và làm mình tự tin quá mức, nên người xỉn ít khi thấy mình xỉn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đi tiệc thì để xe ở nhà, hoặc cử một người không uống chở về.
• Đừng tin “ngủ một giấc là hết”: gan chỉ đào thải chừng 1 đơn vị cồn mỗi giờ, sáng hôm sau vẫn có thể còn cồn.
• Nhậu xong mà người nhà khăng khăng lái: giữ chìa khóa, gọi xe cho họ.

Chi phí: Một cuốc xe ôm, taxi về nhà vài chục tới vài trăm nghìn đồng.

Lưu ý

Theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP, mức phạt cao nhất với ô tô có thể tới 30–40 triệu đồng và tước giấy phép lái xe; với xe máy tới 8–10 triệu đồng (thời điểm biên soạn). Gây tai nạn khi say xỉn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Nói nôm na

Điện giật trong nhà tắm thường xảy ra khi máy nước nóng hoặc dây điện bị rò, người đứng trên sàn ướt. CB chống giật ngắt điện trong khoảng vài chục phần nghìn giây khi phát hiện dòng rò, đủ nhanh để cứu người.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nhờ thợ điện có nghề lắp RCD/ELCB 30 mA cho mạch nhà tắm, bếp, máy giặt; nối đất vỏ máy nước nóng.
• Mỗi tháng bấm nút TEST trên CB chống giật để kiểm tra còn nhảy.
• Máy nước nóng cũ, rỉ sét, có cảm giác tê tê khi chạm nước: ngưng dùng, gọi thợ.

Chi phí: CB chống giật vài trăm nghìn đồng, công thợ điện một buổi.

Nói nôm na

Ổ cắm ghi 10A chỉ chịu được khoảng 2.200W ở điện 220V. Bếp điện, ấm siêu tốc, máy sấy tóc mỗi món đã 1.500–2.000W; cắm chung là dây nóng chảy vỏ, chập cháy.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Thiết bị công suất lớn cắm thẳng vào ổ tường riêng.
• Không cắm ổ nối dài vào một ổ nối dài khác; không cuộn tròn dây khi đang dùng tải lớn.
• Phích, ổ có vết cháy đen, nóng, mùi khét: thay ngay.

Chi phí: Một ổ cắm có dấu hợp quy, dây đủ tải.

Nói nôm na

Than, củi, máy phát chạy xăng dầu cháy thiếu oxy sinh ra khí CO không màu, không mùi. CO bám vào hồng cầu mạnh hơn oxy khoảng 200 lần, người ngủ say không kịp tỉnh. Đã có nhiều sản phụ và em bé ngộ độc khi “nằm than” trong phòng đóng kín.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Sản phụ, em bé giữ ấm bằng quần áo, chăn, máy sưởi điện an toàn, không dùng lò than trong phòng.
• Máy phát điện đặt ngoài trời, xa cửa sổ.
• Nghi ngộ độc CO: mở cửa, đưa người ra chỗ thoáng, gọi 115.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

WHO dẫn nghiên cứu cho thấy người lái dùng điện thoại có nguy cơ gặp tai nạn cao gấp khoảng 4 lần. Nhắn tin còn tệ hơn vì mắt rời đường vài giây, ở 50 km/giờ là xe chạy mù vài chục mét.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gắn điện thoại lên giá cố định, cài đường đi trước khi chạy.
• Bật chế độ lái xe, không làm phiền.
• Cần gọi, nhắn: tấp vào chỗ an toàn rồi mới làm.

Chi phí: Tấp vô lề vài phút khi cần.

Nói nôm na

Người buồn ngủ có thể “ngủ vi thể” vài giây mà không biết. Mở nhạc lớn, mở cửa sổ, tát nước vô mặt chỉ có tác dụng rất ngắn. Ngủ chợp mắt là cách duy nhất thật sự hiệu quả.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chạy đường dài: nghỉ mỗi 2 giờ; đổi tài nếu có người lái được.
• Buồn ngủ: tấp vào trạm dừng an toàn, khóa cửa, ngủ 15–20 phút.
• Không chạy xe đường dài sau ca đêm.

Chi phí: Hai mươi phút nghỉ.

Nói nôm na

Té ngã từ trên cao là nguyên nhân hàng đầu gây tai nạn lao động chết người trong xây dựng, và ở nhà cũng vậy: thay bóng đèn, sửa mái tôn, hái trái, tỉa cây. Chỉ 2–3 mét cũng đủ gây chấn thương sọ não, cột sống.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đặt thang trên nền phẳng, chắc; chân thang cách tường khoảng 1/4 chiều cao thang.
• Luôn giữ 3 điểm tựa (hai tay một chân hoặc hai chân một tay); không với người ra ngoài thành thang.
• Lên mái tôn: đi trên đường đinh xà gồ, đeo dây an toàn nếu có; không lên mái khi trời mưa, gió.

Chi phí: Thêm một người phụ.

Nói nôm na

Nước Javel (natri hypoclorit) gặp axit trong nước tẩy bồn cầu sẽ sinh khí clo; gặp amoniac (có trong một số nước lau kính) sinh khí cloramin. Trong nhà tắm kín, hít phải có thể gây bỏng đường thở, khó thở cấp.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dùng một loại chất tẩy mỗi lần; xả nước sạch trước khi dùng loại khác.
• Mở cửa, bật quạt hút khi lau dọn nhà tắm.
• Không sang chiết hóa chất vào chai nước uống; dán nhãn, cất xa tầm tay trẻ.
• Lỡ hít khí độc: ra chỗ thoáng; ho, khó thở thì gọi 115.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Ngộ độc thuốc trừ sâu là nguyên nhân tử vong đáng kể ở vùng nông thôn châu Á, cả vô tình lẫn cố ý. Hạn chế tiếp cận (cất có khóa) đã được chứng minh làm giảm số ca tử vong.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cất thuốc bảo vệ thực vật trong tủ có khóa, xa bếp và chỗ trẻ chơi.
• Mua lượng vừa dùng, giữ nguyên bao bì có nhãn.
• Lỡ uống nhầm: gọi 115, mang theo bao bì, không gây nôn khi chưa có hướng dẫn.

Chi phí: Một tủ hoặc thùng có khóa.

Nói nôm na

Một nửa số người hút thuốc lâu năm sẽ chết vì bệnh liên quan thuốc lá. Bỏ thuốc trước tuổi 40 giúp lấy lại phần lớn số năm sống đã mất.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chọn một ngày bỏ hẳn, dọn sạch thuốc, bật lửa, gạt tàn khỏi nhà và xe.
• Khám ở phòng tư vấn cai thuốc của bệnh viện để được kê thuốc hỗ trợ.
• Không hút trong nhà, trong xe: khói thuốc thụ động gây hại cho vợ con.
• Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng không phải là cách cai an toàn và đã bị cấm kinh doanh tại Việt Nam.

Chi phí: Thuốc hỗ trợ cai có chi phí, nhưng rẻ hơn tiền mua thuốc lá vài tháng.

Nói nôm na

Một lon nước ngọt 330 ml có khoảng 35 gram đường, gần bằng giới hạn đường tự do cả ngày mà WHO khuyên. Người Việt ăn trung bình gần gấp đôi lượng muối khuyến cáo (dưới 5 g/ngày), chủ yếu từ nước mắm, bột nêm, đồ chấm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Thay nước ngọt, trà sữa bằng nước lọc, trà không đường; tập giảm dần đường trong cà phê.
• Pha nước chấm loãng hơn, chấm ít; nêm canh sau khi nếm, không nêm theo thói quen.
• Đọc nhãn: chọn sản phẩm ít natri, ít đường.
• Đo huyết áp ít nhất mỗi năm một lần từ tuổi 18; cao thì khám và uống thuốc đều.

Chi phí: Còn tiết kiệm được tiền nước ngọt mỗi ngày.

Nói nôm na

Tổng hợp nhiều nghiên cứu theo dõi lớn cho thấy người đi khoảng 7.000–8.000 bước mỗi ngày có nguy cơ tử vong thấp hơn rõ rệt so với người đi dưới 4.000 bước; đi nhiều hơn vẫn có lợi nhưng tăng chậm lại.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đi bộ sau bữa cơm chiều 20–30 phút.
• Thêm 2 buổi mỗi tuần tập sức mạnh: hít đất, gánh nước, ngồi xuống đứng lên ghế.
• Ngồi làm việc lâu: cứ 30–60 phút đứng dậy đi lại vài phút.

Chi phí: Khoảng 30 phút mỗi ngày.

Nói nôm na

Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở Úc cho thấy người thoa kem chống nắng hằng ngày giảm khoảng một nửa số ca ung thư hắc tố mới sau nhiều năm theo dõi, và da cũng lão hóa chậm hơn. Việt Nam nắng gần như quanh năm, chỉ số tia cực tím buổi trưa thường ở mức rất cao.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chọn kem phổ rộng (chống cả UVA và UVB), SPF 30 trở lên; thoa đủ lượng, thoa lại sau 2 giờ hoặc sau khi ra mồ hôi nhiều, bơi lội.
• Đội nón rộng vành, đeo kính râm có chống UV, mặc áo dài tay khi làm ngoài nắng.
• Tránh nắng gắt từ khoảng 10 giờ tới 15 giờ khi có thể.
• Trẻ dưới 6 tháng: che chắn, tránh nắng trực tiếp thay vì thoa kem.

Chi phí: Một tuýp kem chống nắng SPF 30+ dùng 1–2 tháng.

Nói nôm na

Kem đánh răng có fluor là biện pháp ngừa sâu răng có bằng chứng mạnh nhứt. Bệnh nướu mạn tính còn liên quan tới tiểu đường và bệnh tim mạch.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Sáng và tối trước khi ngủ, chải 2 phút; nhổ bọt, không súc lại nhiều nước để giữ fluor trên răng.
• Trẻ em: lượng kem bằng hạt gạo (dưới 3 tuổi), bằng hạt đậu (3–6 tuổi); người lớn giám sát.
• Khám răng, cạo vôi theo hẹn của nha sĩ (thường 6–12 tháng một lần).

Chi phí: Kem đánh răng, chỉ nha khoa; khám răng vài trăm nghìn đồng mỗi lần.

Nói nôm na

Rượu bia được IARC xếp nhóm 1, nhóm chắc chắn gây ung thư ở người (miệng, họng, thực quản, gan, đại trực tràng, vú). WHO tuyên bố không có mức uống nào an toàn cho sức khỏe. Câu “mỗi ngày một ly rượu vang tốt cho tim” không còn được ủng hộ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đếm số ly mỗi tuần để biết mình đang uống bao nhiêu; giảm dần.
• Có lựa chọn không cồn sẵn trong tiệc; tập câu từ chối “bữa nay tui lái xe”.
• Uống hằng ngày, ngưng là run tay, vã mồ hôi, hồi hộp: đi khám, đừng tự cắt đột ngột (có thể nguy hiểm).

Chi phí: Còn tiết kiệm tiền nhậu.

Nói nôm na

IARC xếp thịt chế biến sẵn vào nhóm 1 gây ung thư đại trực tràng. Mỗi 50 gram ăn mỗi ngày (cỡ một cây xúc xích) làm nguy cơ tăng khoảng 18%.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Coi xúc xích, lạp xưởng, chả, thịt nguội là món thỉnh thoảng, không phải đồ ăn sáng mỗi ngày.
• Thay bằng trứng, cá, đậu hũ, thịt tươi nấu ở nhà.
• Từ 45–50 tuổi, hỏi bác sĩ về tầm soát ung thư đại trực tràng (xem mục khám sàng lọc theo tuổi).

Chi phí: Không tốn thêm tiền.

Nói nôm na

WHO khuyên ăn ít nhứt 400 gram rau quả mỗi ngày (không tính khoai củ nhiều tinh bột). Ăn đủ liên quan tới giảm nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ và tử vong nói chung.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Bữa nào cũng có một dĩa rau; ăn trái cây thay bánh ngọt.
• Ăn trái cây nguyên quả thay vì nước ép (nước ép mất chất xơ, đường hấp thu nhanh).
• Rửa rau dưới vòi nước chảy; rau sống ăn ở quán thì chọn chỗ sạch sẽ.

Chi phí: Rau củ theo mùa ở chợ quê không đắt.

Nói nôm na

Thử nghiệm SSaSS trên hơn 20.000 người ở nông thôn Trung Quốc: dùng muối thay thế (75% natri clorua, 25% kali clorua) giảm 14% đột quỵ, 13% biến cố tim mạch nặng và 12% tử vong trong khoảng 5 năm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dùng muối ít natri khi nấu; vẫn bớt nước mắm, bột nêm, đồ chấm.
• Người bệnh thận mạn, đang uống thuốc giữ kali (một số thuốc huyết áp, lợi tiểu giữ kali): hỏi bác sĩ trước, vì dư kali có thể gây rối loạn nhịp tim.

Chi phí: Muối ít natri đắt hơn muối thường một chút.

Nói nôm na

Điếc do tiếng ồn không hồi phục được. WHO ước tính hơn một tỷ người trẻ có nguy cơ giảm thính lực vì nghe nhạc quá to, quá lâu. Quy tắc 60/60 là cách nhớ đơn giản.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Bật giới hạn âm lượng, cảnh báo âm thanh trên điện thoại.
• Dùng tai nghe chống ồn để khỏi phải vặn to ở nơi ồn.
• Làm việc ở xưởng ồn, karaoke: đeo nút tai; ù tai kéo dài thì khám tai mũi họng.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Tăng huyết áp thường không có triệu chứng nhưng là nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy thận. Hạ huyết áp về mức mục tiêu bằng thuốc giảm rõ rệt các biến cố này.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Ngồi nghỉ 5 phút, lưng tựa, chân chạm sàn, tay đặt ngang tim, không nói chuyện; đo 2 lần cách 1 phút, ghi lại.
• Đo sáng và tối trong 7 ngày rồi đem kết quả cho bác sĩ.
• Đang uống thuốc huyết áp: uống đều mỗi ngày, không tự ngưng khi thấy “huyết áp đã đẹp”.

Chi phí: Máy đo bắp tay tự động chừng 600.000–1.500.000đ.

Nói nôm na

Nhiều người bị tiểu đường type 2 nhiều năm mà không biết, tới lúc phát hiện thì đã biến chứng mắt, thận, thần kinh. Phát hiện ở giai đoạn tiền tiểu đường thì thay đổi ăn uống, vận động có thể làm chậm hoặc ngăn bệnh.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Xét nghiệm đường huyết lúc đói (nhịn ăn 8 giờ) hoặc HbA1c.
• Bình thường: thử lại mỗi 3 năm; tiền tiểu đường: theo hẹn bác sĩ, thường mỗi năm.
• Khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do: đi khám ngay.

Chi phí: Xét nghiệm đường huyết đói hoặc HbA1c vài chục tới vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ khuyên thay bàn chải mỗi 3–4 tháng, sớm hơn nếu lông đã xòe. Lông xòe thì quét mảng bám kém hẳn, chà mạnh tay lại làm mòn men và tụt nướu.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Ghi ngày mở bàn chải mới lên lịch điện thoại, hoặc thay vào đầu mỗi quý.
• Rửa sạch, vẩy khô, để dựng đứng, đầu bàn chải hướng lên, không đậy nắp kín khi còn ướt.
• Không dùng chung bàn chải, kể cả vợ chồng. Đầu bàn chải các thành viên không chạm nhau.
• Mới hết cảm cúm, viêm họng, nhiều người chọn thay bàn chải luôn; việc này hợp lý về vệ sinh dù bằng chứng chưa nhiều.

Chi phí: Mỗi năm chừng 4 cây bàn chải, khoảng 60.000–150.000đ cho một người.

Nói nôm na

Một nghiên cứu năm 2017 trên miếng rửa chén đã qua sử dụng tìm thấy 362 loài vi khuẩn, mật độ có chỗ tới hàng chục tỷ tế bào trong mỗi phân khối, thuộc hàng dơ nhứt trong nhà. Miếng mút ẩm, có vụn đồ ăn, nhiều lỗ nhỏ là “nhà trọ” lý tưởng cho vi khuẩn.

Vì sao vậy?

Chuyện thiệt ngoài đời

Nhiều nhà xài một miếng mút cho mọi việc: rửa chén, lau bàn, chà bồn, lau thớt cá sống. Vậy là vi khuẩn từ thịt cá sống đi một vòng khắp bếp rồi lên lại chén cơm.

Mần liền

• Thay miếng rửa chén mỗi 1–2 tuần, sớm hơn nếu có mùi, nhớt hoặc đổi màu.
• Rửa xong vắt kiệt, để chỗ khô thoáng, không để ngâm trong bồn nước.
• Tách riêng: một miếng cho chén bát, một khăn cho bàn, đồ khác cho bồn rửa. Thớt sống, thớt chín riêng.
• Có thể dùng bàn chải cán dài có thể phơi khô nhanh, hoặc khăn vải giặt nước nóng hằng ngày, thay cho mút xốp.

Chi phí: Mỗi tháng thêm vài miếng mút, chừng 20.000–40.000đ.

Nói nôm na

Nhựa dẻo của dép (PVC, EVA, cao su tổng hợp) bị nắng, nhiệt và mồ hôi làm lão hóa: cứng lại, giòn, nứt chân chim, mất độ bám. Cái hại thấy rõ nhứt là trượt té, nhứt là người lớn tuổi. Với dép PVC rẻ tiền không rõ nguồn gốc, còn có nỗi lo chất hóa dẻo phthalate.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Thay dép khi thấy: đế mòn hết rãnh, nhựa cứng giòn, nứt, quai lỏng, bề mặt dính nhờn hoặc nổi phấn trắng, mùi hắc khó chịu.
• Chọn dép có nhãn hàng hóa ghi tên nhà sản xuất, chất liệu, xuất xứ. Tránh dép không nhãn có mùi hóa chất nồng.
• Trẻ nhỏ hay ngậm, cắn đồ: đừng mua đồ nhựa mềm không nhãn mác.
• Người già: dép đế cao su có rãnh sâu, ôm chân, đi trong nhà tắm.

Chi phí: Một đôi dép có thương hiệu chừng 80.000–300.000đ, thường dùng 1–2 năm.

Lưu ý

Không có mốc thời gian “bao nhiêu tháng phải thay” được nghiên cứu chứng minh; quan sát tình trạng dép là tiêu chí đáng tin hơn con số cố định.

Nói nôm na

Vải polyester, nylon, spandex làm từ dầu mỏ. Mặc lâu, sợi vải gãy ra, xù lông, mất độ thoáng, giữ mùi và vi khuẩn. Đồ lót, đồ tập ôm sát da mà đã xuống cấp thì dễ gây hầm bí, nấm da, viêm nhiễm vùng kín.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đồ lót: ưu tiên cotton, thay mới khi lưng thun giãn, vải mỏng, xù hoặc còn mùi sau khi giặt (thường 6–12 tháng tùy tần suất mặc).
• Đồ cho trẻ em, đồ lót: ưu tiên hàng có nhãn chứng nhận như OEKO-TEX Standard 100.
• Giặt đồ mới trước khi mặc lần đầu để trôi bớt hồ, thuốc nhuộm thừa.
• Giặt đồ tổng hợp bằng nước nguội, quay nhẹ, đầy lồng để giảm sợi vi nhựa; dùng túi giặt lưới mịn nếu có.
• Áo cũ còn lành: làm giẻ lau, đồ mặc nhà, hoặc gom đi tái chế, đừng đốt (khói nhựa cháy rất độc).

Chi phí: Tùy tủ đồ; chủ yếu là mua ít mà chọn kỹ.

Nói nôm na

Lớp xốp hấp thụ va chạm chỉ “xài được một lần”: một cú té mạnh là nó bị nén vĩnh viễn ở chỗ đó, dù bên ngoài vỏ mũ vẫn lành. Nắng, mồ hôi qua nhiều năm cũng làm xốp và quai lão hóa.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mũ đã rớt mạnh từ trên cao xuống nền cứng, hoặc đã đội khi té xe: thay.
• Ghi tháng mua bên trong mũ; kiểm tra định kỳ xốp có lõm, nứt, quai có sờn, khóa có lỏng.
• Không để mũ phơi nắng gắt trên yên xe cả ngày.

Chi phí: Một cái mũ đạt chuẩn 200.000–500.000đ.

Lưu ý

Mốc 3–5 năm là khuyến cáo của nhà sản xuất, không phải quy định pháp luật. Ưu tiên làm theo hướng dẫn in trên mũ bạn mua.

Nói nôm na

Dây cao su dẫn gas bị lão hóa, chuột cắn, gấp khúc. Chỗ rò nhỏ cũng đủ tích gas trong bếp kín, chỉ cần một tia lửa từ công tắc điện là nổ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mỗi tháng thoa nước xà bông lên dây và các khớp nối; chỗ nào sủi bọt là rò.
• Thay dây theo hạn in trên dây hoặc khuyến cáo nhà sản xuất (thường 1,5–2 năm), thay ngay khi nứt, cứng, phồng.
• Ngửi thấy mùi gas: khóa van bình, mở hết cửa, KHÔNG bật tắt đèn, quạt, không rút phích điện, ra ngoài rồi mới gọi điện.
• Chỉ mua bình gas có tem, niêm phong của hãng ở đại lý có địa chỉ rõ ràng.

Chi phí: Dây dẫn gas đạt chuẩn vài chục tới hơn trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Đốm đen, xanh trên đũa tre, thớt gỗ là nấm mốc đã ăn sâu vô thớ gỗ. Chà ngoài mặt không hết, và một số loài nấm mốc sinh độc tố không bị nhiệt độ nấu ăn phá hủy.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Ống đũa phải thoáng, có lỗ thoát nước; rửa xong phơi khô đũa trước khi cắm vào.
• Thay đũa định kỳ (nhiều gia đình thay mỗi 3–6 tháng), bỏ ngay khi có đốm mốc, đổi màu, mùi lạ.
• Thớt sống, thớt chín riêng; thớt nứt sâu, mốc thì bỏ.
• Không dùng đũa sơn bóng đã tróc sơn.

Chi phí: Một bó đũa vài chục nghìn đồng; thớt tốt vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Băng vệ sinh nằm sát niêm mạc vùng kín, nơi hấp thu hóa chất tốt hơn da tay rất nhiều, trong nhiều ngày mỗi tháng, suốt mấy chục năm. Rẻ không có nghĩa là độc, nhưng hàng không nhãn, không tên nhà sản xuất thì không ai bảo đảm nguyên liệu và quy trình.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chọn sản phẩm có nhãn đầy đủ: tên, địa chỉ nhà sản xuất hoặc nhập khẩu, ngày sản xuất, hạn dùng, số lô. Tránh hàng xá, hàng đóng gói lại.
• Ưu tiên loại không mùi hương, không “thảo dược” không rõ thành phần.
• Thay băng mỗi 4–6 tiếng, ngày nhiều thì sớm hơn; ban đêm dùng loại dài phù hợp.
• Cất băng ở chỗ khô ráo, không để trong nhà tắm ẩm; gói bị rách thì không dùng.
• Ngứa, rát, khí hư có mùi, đau bụng dưới kéo dài: khám phụ khoa, đừng tự mua thuốc đặt.
• Tampon: không để quá 8 tiếng vì nguy cơ hội chứng sốc nhiễm độc (hiếm nhưng nguy hiểm).

Chi phí: Hàng có thương hiệu đắt hơn hàng trôi nổi vài chục nghìn đồng mỗi tháng.

Nói nôm na

Ly giấy không phải chỉ có giấy: mặt trong được tráng một lớp nhựa mỏng để không thấm nước. Một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận rót nước nóng 85–90°C vào ly giấy tráng nhựa, sau 15 phút trong 100 ml có khoảng 25.000 hạt vi nhựa. Ly đi từ xưởng, qua kho, qua xe, tới quầy mà không được tráng rửa lại thì còn thêm chuyện bụi bặm.

Vì sao vậy?

Chuyện thiệt ngoài đời

Có người mỗi ngày hai ly cà phê nóng ly giấy ở công ty, chiều thêm ly trà sữa. Mười năm là hơn 7.000 lần nước nóng tiếp xúc lớp tráng nhựa. Mỗi lần một chút xíu, nhưng cộng lại thì không còn chút xíu.

Mần liền

• Mang ly riêng (inox, thủy tinh, sứ) và nhờ quán rót vô; nhiều quán còn giảm giá cho khách mang ly.
• Bắt buộc dùng ly một lần: chọn đồ uống nguội, uống xong sớm, đừng để đồ nóng trong ly giấy, ly nhựa lâu.
• Không hâm ly nhựa, hộp xốp trong lò vi sóng; không đổ nước sôi vô chai nhựa PET (số 1).
• Ở nhà: hộp đựng thức ăn nóng nên là thủy tinh, sứ, inox.
• Chủ quán: giữ ly trong bao kín tới lúc dùng, để xa bụi đường và tiền mặt.

Chi phí: Một ly giữ nhiệt inox hoặc ly thủy tinh 100.000–300.000đ, xài nhiều năm.

Nói nôm na

Nấm mốc Aspergillus trên đậu phộng, bắp sinh ra aflatoxin B1, một trong những chất gây ung thư gan mạnh nhứt từng được biết, được IARC xếp nhóm 1. Nấu, rang, chiên đều không phá được chất độc này.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hột có vị đắng, mùi mốc, đốm xanh vàng, nhăn đổi màu: bỏ nguyên mẻ.
• Mua lượng vừa ăn, đựng hũ kín, để chỗ khô mát; mùa mưa có thể cất ngăn mát tủ lạnh.
• Không cho gà vịt, heo ăn đậu bắp mốc: độc tố đi vào trứng, thịt, sữa.
• Đi xét nghiệm viêm gan B một lần nếu chưa biết tình trạng của mình (xem mục “Viêm gan B, C”).

Chi phí: Tiếc một bao đậu vài chục nghìn đồng, đổi lại lá gan.

Nói nôm na

Rượu pha cồn công nghiệp có thể chứa methanol. Chỉ khoảng 30 ml methanol nguyên chất đã có thể gây chết người, liều thấp hơn có thể làm mù vĩnh viễn. Việt Nam năm nào cũng có các vụ ngộ độc tập thể vì rượu loại này.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ uống rượu có nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng; cẩn thận với can rượu đổ đầy ở tiệm tạp hóa không rõ nơi nấu.
• Sau khi uống mà nhìn mờ, nhìn như có tuyết rơi, đau đầu dữ dội, khó thở, nôn ói: gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay, nói rõ đã uống rượu gì.
• Cả bàn nhậu có nhiều người cùng triệu chứng: báo cho tất cả những người đã uống cùng nguồn rượu đi khám.

Chi phí: Không tốn thêm tiền; chỉ cần từ chối đúng lúc.

Nói nôm na

Độc tố tetrodotoxin trong cá nóc, bufotoxin trong da và trứng cóc, amatoxin trong nấm độc đều chịu nhiệt, nấu chín không hết. Các mẹo dân gian như nấu chung với tỏi, bạc, gạo để thử độc đều không có cơ sở.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đi rừng, đi biển không hái nấm lạ, không mua cá lạ chưa biết tên.
• Ăn xong mà tê môi, tê lưỡi, chóng mặt, nôn ói, khó thở: gọi 115, đi cấp cứu ngay, mang theo phần thức ăn còn lại.
• Không gây nôn bằng cách móc họng cho người đã lơ mơ (dễ sặc vào phổi).

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Mỗi lần đun nóng, dầu bị oxy hóa và phân hủy thành các hợp chất phân cực, aldehyde, trong đó có chất gây độc tế bào. Dầu càng chiên lại nhiều lần càng tích nhiều. Món chiên ngoài chợ dùng chảo dầu đen sì là nên tránh.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chiên ngập dầu ở nhà: tối đa dùng lại vài lần cho món ít bột, lọc cặn sau mỗi lần, đổ bỏ khi có dấu hiệu hư.
• Ưu tiên luộc, hấp, nướng, chiên ít dầu bằng nồi chiên không dầu.
• Dầu thải: để nguội, cho vào chai đậy kín rồi bỏ rác, không đổ xuống cống (gây nghẹt và ô nhiễm).

Chi phí: Tốn thêm ít dầu mỗi tháng.

Nói nôm na

Nhãn hàng hóa là “chứng minh nhân dân” của sản phẩm: ai làm, làm ở đâu, hạn dùng tới bao giờ. Hàng không nhãn, nhà sản xuất không dám để tên mình lên bao bì thì khi có chuyện, mình không biết đòi ai.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đọc nhãn: tên sản phẩm, tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm, ngày sản xuất, hạn dùng, thành phần.
• Giữ hóa đơn, ảnh chụp sản phẩm khi mua hàng đắt tiền hoặc thực phẩm cho trẻ nhỏ.
• Gặp hàng nghi giả, kém chất lượng: phản ánh qua Tổng đài 1800 6838 của Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng.
• Rau quả: rửa dưới vòi nước chảy, ngâm không thay được rửa; gọt vỏ nếu không rõ nguồn.

Chi phí: Có khi đắt hơn 10–30% so với hàng trôi nổi.

Lưu ý

Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, người mua có quyền được cung cấp thông tin chính xác về hàng hóa và được bồi thường thiệt hại khi hàng hóa có khuyết tật. Số tổng đài có thể thay đổi, nên kiểm tra trên trang chính thức của cơ quan quản lý.

Nói nôm na

Vi khuẩn liên cầu lợn (Streptococcus suis) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não mủ ở người lớn tại Việt Nam. Người bệnh có thể sốc nhiễm trùng, tử vong; người sống sót thường bị điếc vĩnh viễn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nấu chín kỹ thịt, lòng heo: thịt không còn màu hồng, nước thịt trong.
• Làm thịt heo: đeo găng tay, che vết thương ở tay; không mua thịt heo bệnh, heo chết rẻ.
• Sau khi ăn đồ heo sống, tái mà sốt cao, đau đầu, cứng cổ, nôn ói, nổi ban xuất huyết: đi cấp cứu ngay, kể rõ đã ăn gì.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Gỏi cá diếc, cá mè, cá trắm, cá chép là đường lây sán lá gan nhỏ (Clonorchis, Opisthorchis). IARC xếp cả hai loại sán này vào nhóm 1, gây ung thư đường mật. Chanh, ớt, rượu, mù tạt không giết được ấu trùng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nấu chín cá nước ngọt; không ăn gỏi, cá tái, cá muối chua chưa chín.
• Từng ăn gỏi cá nhiều năm: xét nghiệm phân hoặc khám chuyên khoa để được điều trị bằng thuốc tẩy sán theo chỉ định.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm sinh sôi mạnh ở “vùng nguy hiểm” 5–60°C. Đồ ăn để ngoài bếp nóng miền Tây cả buổi chiều rồi mới cất tủ là đã muộn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Để tủ mát 1–4°C, ngăn đá -18°C; đặt nhiệt kế để kiểm tra.
• Chia đồ nóng ra hộp nhỏ cho nguội nhanh, cất tủ trong vòng 2 giờ.
• Rã đông trong ngăn mát hoặc lò vi sóng, không rã đông ngoài bếp cả ngày.
• Thịt cá sống để ngăn dưới cùng, đậy kín, không để nước rỉ lên rau.

Chi phí: Một nhiệt kế tủ lạnh vài chục nghìn đồng.

Nói nôm na

Bào tử vi khuẩn Bacillus cereus sống sót qua nấu cơm. Cơm để nguội nhiều giờ ở nhiệt độ phòng, bào tử nảy mầm và tiết độc tố gây ói mửa; độc tố này chịu nhiệt nên chiên lại vẫn còn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cơm dư: xới ra cho mau nguội, cất tủ lạnh trong 1–2 giờ, ăn trong 1 ngày.
• Bún, phở tươi: mua vừa ăn, mua ở nơi uy tín, ăn trong ngày; có mùi chua, nhớt thì bỏ.
• Không ăn mộc nhĩ, nấm mèo ngâm qua đêm ở nhiệt độ phòng (xem mục mộc nhĩ).

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Mộc nhĩ ngâm nước lâu ở nhiệt độ ấm có thể nhiễm vi khuẩn Burkholderia sinh độc tố axit bongkrekic. Độc tố này chịu nhiệt, nấu không hết, gây suy đa cơ quan và đã có người chết ở Trung Quốc.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Ngâm vừa đủ dùng, ngâm trong tủ mát nếu cần ngâm lâu, dùng trong ngày.
• Mộc nhĩ ngâm có mùi lạ, nhớt, mềm nhũn: bỏ.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Đun sôi nước sạch tới khi sủi bọt mạnh khoảng 1 phút đã đủ diệt vi khuẩn, virus, ký sinh trùng. Nước bình 20 lít trôi nổi, vỏ bình tái sử dụng không súc rửa đúng, đôi khi còn kém hơn nước máy đun sôi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Súc rửa bồn chứa nước 6–12 tháng một lần; nắp bồn đậy kín.
• Dùng giếng khoan: xét nghiệm nước một lần, nhứt là asen, trước khi dùng uống.
• Mua nước bình: chọn cơ sở có công bố sản phẩm, vỏ bình sạch, nắp niêm phong.

Chi phí: Tiết kiệm vài trăm nghìn đồng mỗi tháng so với mua nước bình.

Nói nôm na

Dùng bao cao su đúng cách và đều đặn giảm khoảng 80% hoặc hơn nguy cơ lây HIV, đồng thời giảm lậu, chlamydia, viêm gan B. Nó không che được hết mọi bệnh (sùi mào gà, giang mai, herpes có thể lây qua vùng da không được bao phủ), nên “ít bạn tình” vẫn là lớp bảo vệ thứ nhứt.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Kiểm tra hạn dùng, xé bao bằng tay (không dùng răng, kéo), đeo từ trước khi có bất kỳ tiếp xúc nào.
• Chỉ dùng chất bôi trơn gốc nước hoặc silicone với bao latex.
• Bắt đầu mối quan hệ mới nghiêm túc: cả hai cùng đi xét nghiệm HIV, viêm gan B, C, giang mai trước khi bỏ bao.
• Không dùng chung kim tiêm, dao cạo, dụng cụ xăm.

Chi phí: Một hộp bao cao su vài chục nghìn đồng.

Nói nôm na

Viêm gan B, viêm gan C và HIV đều có thể nằm im nhiều năm không triệu chứng. Biết sớm thì viêm gan C chữa khỏi được bằng thuốc uống 8–12 tuần, viêm gan B và HIV kiểm soát được để sống bình thường, và không lây cho người thương.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi bệnh viện tuyến tỉnh, trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh hoặc phòng khám ngoại trú HIV về xét nghiệm và PrEP, PEP.
• Chưa có kháng thể viêm gan B (anti-HBs âm tính) và chưa nhiễm: tiêm vắc-xin.
• Phụ nữ mang thai: xét nghiệm viêm gan B, HIV, giang mai trong lần khám thai đầu để ngăn lây cho con.

Chi phí: Xét nghiệm nhanh vài chục tới vài trăm nghìn đồng; HIV có nơi miễn phí.

Nói nôm na

Mỗi người bạn tình mới là thêm một “cánh cửa” cho bệnh lây qua đường tình dục đi vào. Nhưng cái mất lớn hơn thường không nằm ở bệnh viện: đó là thói quen chiều theo cơn thèm dễ dãi của cơ thể, và dần dần mất niềm tin vào chính mình và người khác.

Vì sao vậy?

Chuyện thiệt ngoài đời

Anh T. ở Cần Thơ kể: “Hồi đó tui nghĩ trai mà, chơi cho biết. Tới lúc cưới vợ, tui mới thấy mình hổng biết cách thương một người cho trọn. Cứ có chuyện là muốn chạy đi chỗ khác cho dễ chịu.” Phải mất mấy năm với bác sĩ tâm lý, anh mới tập lại được cách ở yên trong một mối quan hệ.

Mần liền

• Trước khi tiến xa với ai, tự hỏi: mình có muốn người này biết hết về mình không, mình có muốn người thân mình biết chuyện này không.
• Thấy mình cứ lặp lại việc tìm kiếm cảm giác mới dù đã hối hận: nói chuyện với bác sĩ tâm lý, đó là chuyện bình thường như đi khám răng.
• Lỡ có quan hệ không an toàn: xét nghiệm, hỏi về PEP trong 72 giờ (xem mục xét nghiệm).
• Không quay, không gửi hình ảnh nhạy cảm của mình hay của người khác; phát tán hình ảnh người khác có thể là tội phạm.

Chi phí: Không tốn tiền; tốn sự tỉnh táo và lòng tự trọng.

Lưu ý

Mục này không phán xét đạo đức của ai. Nó đặt các chi phí lên bàn cân để mỗi người tự quyết định có hiểu biết. Mức phạt hành chính theo Nghị định 82/2020/NĐ-CP tại thời điểm biên soạn.

Nói nôm na

Hôn nhân viên mãn về cảm xúc không đến từ “bản năng tự biết”. Nó đến từ việc hai người hiểu cơ thể mình, hiểu nhau, dám nói “được” hoặc “không”, và tôn trọng câu trả lời đó.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Có vấn đề về sức khỏe tình dục: khám nam khoa, phụ khoa ở bệnh viện có chuyên khoa, đừng mua thuốc quảng cáo trên mạng.
• Vợ chồng dành thời gian nói chuyện về mong muốn, cảm xúc, không chỉ nói chuyện tiền và con.
• Dạy trẻ: không ai được chạm vào vùng đồ bơi của con, không giữ bí mật kiểu này, kể ngay cho ba mẹ.
• Bị xâm hại tình dục: tới nơi an toàn, gọi 113; giữ nguyên quần áo, chưa tắm rửa trước khi giám định; trẻ em có thể gọi Tổng đài 111.

Chi phí: Không tốn tiền; cần vài cuộc trò chuyện thật lòng.

Nói nôm na

Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu hộ gia đình phân rác thành: (1) rác tái sử dụng, tái chế được; (2) chất thải thực phẩm; (3) rác sinh hoạt khác. Rác đã trộn lẫn thì đồ tái chế bị dơ, thức ăn thối rữa làm ra nước rỉ rác và khí methane ở bãi chôn lấp.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Bếp để 2 thùng: một cho thức ăn thừa, vỏ trái cây; một cho rác khác. Thêm một bao cho chai, lon, giấy đã tráng sơ.
• Vỏ trái cây, rau củ: ủ phân trong thùng có nắp ở góc vườn nếu nhà có đất.
• Theo dõi lịch thu gom và quy định cụ thể của địa phương (mỗi tỉnh, thành có hướng dẫn riêng).

Chi phí: Thêm 2 cái thùng hoặc bao, mỗi ngày tốn thêm chừng 1–2 phút.

Lưu ý

Nghị định 45/2022/NĐ-CP có quy định xử phạt hành vi không phân loại rác sinh hoạt; mức phạt và lộ trình áp dụng tùy địa phương, nên tra lại quy định nơi mình ở.

Nói nôm na

Pin lithium (pin sạc, pin điện thoại, thuốc lá điện tử) bị xe ép rác đè dập có thể chập cháy ngay trên xe hoặc ở bãi rác. Pin cúc áo, bóng đèn huỳnh quang chứa kim loại nặng như thủy ngân, ngấm vào đất, nước ngầm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Để một hộp nhựa có nắp ghi “PIN CŨ”, dán băng keo hai đầu cực pin lithium trước khi bỏ vào.
• Đem tới điểm thu hồi pin của siêu thị điện máy, chương trình thu gom của địa phương hoặc doanh nghiệp.
• Bóng đèn huỳnh quang vỡ: mở cửa cho thoáng 15 phút, dùng giấy cứng gom mảnh, lau bằng khăn ướt, không dùng máy hút bụi, cho vào lọ kín.
• Pin phồng: không sạc, không đâm thủng, để ở chỗ không bắt lửa và đem đi xử lý sớm.

Chi phí: Một hộp đựng pin cũ; vài tháng đem đi một lần.

Nói nôm na

Công nhân vệ sinh bốc bao rác bằng tay, nhiều khi ban đêm. Một mũi kim tiêm đã qua sử dụng đâm vào tay có thể lây viêm gan B, C, HIV. Một miểng chai trong bao ni lông mỏng có thể cắt đứt gân tay.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Kim tiêm insulin, kim lấy máu: bỏ vào chai nhựa cứng có nắp (chai nước giặt, chai dầu gội), đầy 3/4 thì vặn chặt, quấn băng keo, ghi “KIM TIÊM – NGUY HIỂM”. Hỏi trạm y tế, nhà thuốc nơi nhận lại.
• Miểng chai, ly bể, gương vỡ: gói nhiều lớp giấy báo hoặc thùng giấy, quấn băng keo, ghi “MIỂNG CHAI – CẨN THẬN”, để riêng cạnh bao rác.
• Lưỡi dao lam, dao rọc giấy: kẹp vào miếng bìa cứng, quấn băng keo trước khi bỏ.
• Không bẻ, không đậy lại nắp kim bằng hai tay.

Chi phí: Một cái chai nhựa cứng có nắp và cuộn băng keo.

Nói nôm na

Nhựa, xốp, cao su cháy ở nhiệt độ thấp ngoài trời sinh ra dioxin, furan và bụi mịn PM2.5. Trẻ con, người già, người có bệnh phổi hít khói này mỗi chiều là bị ảnh hưởng trực tiếp.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Rác nhựa giao cho xe rác; lá cây, rơm rạ: ủ phân, phủ gốc, đừng đốt.
• Nhà hàng xóm đốt rác thường xuyên: góp ý nhẹ nhàng, nếu không được thì báo trưởng ấp, khu phố.

Chi phí: Không tốn tiền.

Nói nôm na

Sốc nhiệt (say nắng nặng) là cấp cứu: thân nhiệt trên 40°C, lơ mơ, nói sảng, có thể ngừng ra mồ hôi. Hạ nhiệt trong 30 phút đầu quyết định sống chết và di chứng não.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Uống nước đều mỗi 15–20 phút khi làm ngoài trời, không đợi khát; ra nhiều mồ hôi thì bù thêm nước có chút muối, oresol.
• Làm đồng, làm công trình: đổi ca làm sáng sớm, chiều mát; nghỉ trong bóng râm.
• Không để trẻ, người già, thú cưng trong xe hơi đóng kín, kể cả vài phút.
• Thấy người lơ mơ, da nóng, nói sảng: gọi 115, đưa vào bóng mát, cởi bớt đồ, xối nước mát và quạt liên tục, chườm nách, bẹn. Còn tỉnh thì cho uống nước từng ngụm.

Chi phí: Một bình nước, cái nón rộng vành, đổi giờ làm.

Nói nôm na

Ngập nước có hai sát thủ ít người để ý: điện rò xuống nước và bệnh xoắn khuẩn vàng da (Leptospira) từ nước tiểu chuột lẫn vào nước ngập, đi vào người qua vết trầy hay niêm mạc.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dời ổ cắm, đồng hồ điện lên cao hơn mức ngập từng gặp; nước sắp vô nhà thì cúp cầu dao tổng.
• Không lội vào chỗ nước ngập gần trụ điện, dây điện đứt; báo ngành điện.
• Lội nước phải mang ủng, sau đó rửa chân bằng xà bông; vết thương hở thì che kín.
• Sau khi lội nước vài ngày mà sốt, đau bắp chuối, mắt đỏ: đi khám và kể là đã lội nước ngập.
• Chuẩn bị túi khẩn cấp: đèn pin, sạc dự phòng, giấy tờ trong túi chống nước, thuốc men, nước uống 3 ngày.

Chi phí: Một đôi ủng cao su, nâng ổ điện lên cao một lần.

Nói nôm na

Mùa khô, nước mặn lấn sâu vô kênh rạch đồng bằng sông Cửu Long, có năm vào tới hàng chục cây số. Trữ nước mưa, nước máy trước mùa là cách chủ động nhứt; nhưng lu khạp không đậy là nơi muỗi vằn đẻ trứng, gây sốt xuất huyết.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Theo dõi bản tin độ mặn của địa phương để lấy nước lúc độ mặn thấp.
• Lu, khạp, bồn chứa phải có nắp kín hoặc lưới; mỗi tuần súc rửa, thả cá ăn lăng quăng nếu không có nắp.
• Nước mưa: bỏ mấy đợt mưa đầu mùa, lọc qua vải sạch, đun sôi trước khi uống.
• Sốt cao đột ngột 2–3 ngày, đau nhức, có chấm xuất huyết: đi khám, không tự uống aspirin, ibuprofen.

Chi phí: Bồn nhựa hoặc lu chứa vài trăm nghìn tới vài triệu đồng.

Nói nôm na

Sét có thể đánh cách tâm cơn dông hơn 10 km. Đứng giữa đồng trống, trên ghe xuồng, dưới gốc cây đơn độc là những chỗ nguy hiểm nhứt. Mỗi năm ở Việt Nam vẫn có người chết vì sét khi làm đồng, đánh bắt cá.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Quy tắc 30-30: thấy chớp mà đếm tới dưới 30 giây đã nghe sấm thì vô chỗ trú ngay; đợi 30 phút sau tiếng sấm cuối mới ra.
• Trú trong nhà kiên cố hoặc ô tô mui kín; chòi lá, lều tạm không an toàn.
• Đang ở ngoài không có chỗ trú: tránh xa cây, cột điện, hàng rào kim loại, mặt nước; ngồi xổm, khép chân, cúi đầu.
• Người bị sét đánh không mang điện: chạm vô sơ cứu được ngay, ép tim nếu ngưng thở.

Chi phí: Bỏ dở việc đồng vài chục phút.

Nói nôm na

Dòng chảy xa bờ (dòng rip) là luồng nước mạnh chảy từ bờ ra biển. Người hoảng loạn bơi ngược dòng sẽ kiệt sức. Dòng này thường hẹp, bơi ngang vài chục mét là ra khỏi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ tắm ở bãi có cứu hộ, trong khu vực cắm cờ; không tắm khi có cờ đỏ, biển động.
• Nhận biết dòng rip: dải nước tối màu, ít sóng vỗ, có bọt hoặc rác trôi ra ngoài.
• Bị kéo: bình tĩnh, nổi ngửa, giơ tay ra hiệu, bơi song song bờ rồi mới bơi vào.
• Thấy người bị cuốn: gọi cứu hộ, ném phao; đừng nhảy xuống nếu không được huấn luyện.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

113 là công an, 114 là cứu hỏa và cứu nạn cứu hộ, 115 là cấp cứu y tế, 111 là tổng đài bảo vệ trẻ em. Gọi được từ mọi điện thoại, miễn phí.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gọi thì nói rõ: chuyện gì, ở đâu (số nhà, ấp, xã, cột mốc dễ thấy), bao nhiêu người, ai đang gọi và số điện thoại.
• Không cúp máy trước khi tổng đài viên cho phép.
• Dán số khẩn cấp và địa chỉ nhà ở cạnh tủ lạnh cho người giúp việc, ông bà, con nít.

Chi phí: Không tốn gì, năm phút dạy cả nhà.

Nói nôm na

Tim ngừng đập thì mỗi phút trôi qua mà không ai ép tim, khả năng sống giảm khoảng 7–10%. Ép tim bằng tay, mạnh và nhanh, không cần thổi ngạt nếu không được học.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Lay vai, gọi to. Không phản ứng và không thở hoặc thở ngáp cá: nhờ người gọi 115 (bật loa ngoài), tìm máy AED nếu có.
• Quỳ bên cạnh, đặt gót bàn tay giữa ngực (nửa dưới xương ức), hai tay chồng lên, tay thẳng.
• Ép sâu 5–6 cm, nhịp 100–120 lần mỗi phút (theo nhịp bài “Stayin’ Alive”), để ngực nảy lên hết sau mỗi lần ép.
• Ép liên tục cho tới khi người đó tỉnh, có nhân viên y tế tới, hoặc mình kiệt sức (đổi người mỗi 2 phút).

Chi phí: Một buổi học sơ cấp cứu, thường miễn phí ở các hội Chữ thập đỏ.

Nói nôm na

Đột quỵ nhồi máu não có thuốc tiêu sợi huyết và can thiệp lấy huyết khối, nhưng chỉ hiệu quả trong vài giờ đầu. Mỗi phút chậm trễ, gần hai triệu tế bào não chết đi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nhớ chữ “FAST”: Face (mặt méo), Arm (tay yếu), Speech (nói khó), Time (gọi cấp cứu ngay).
• Ghi lại giờ bắt đầu có triệu chứng hoặc giờ cuối cùng thấy người bệnh còn bình thường.
• Đưa tới bệnh viện có đơn vị đột quỵ gần nhất; hỏi tổng đài 115.
• Không cho ăn uống gì.

Chi phí: Không tốn gì, chỉ cần nhận ra sớm.

Nói nôm na

Nhiệt vẫn tiếp tục “nấu” mô da nhiều phút sau khi rời nguồn nóng. Xả nước mát (không phải nước đá) liên tục 20 phút trong vòng 3 giờ đầu giúp vết bỏng nông hơn, lành nhanh hơn, ít sẹo hơn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tháo nhẫn, đồng hồ, đồ chật ở vùng bỏng trước khi sưng.
• Xả nước mát 20 phút; sau đó che bằng màng bọc thực phẩm hoặc gạc sạch, không chọc vỡ bóng nước.
• Đi khám khi: bỏng ở mặt, bàn tay, bộ phận sinh dục, khớp; bỏng rộng hơn lòng bàn tay của người bị; bỏng do điện, hóa chất; trẻ nhỏ, người già.

Chi phí: Một vòi nước sạch và 20 phút.

Nói nôm na

Bệnh dại khi đã lên cơn thì gần như 100% tử vong. Nhưng tiêm phòng sau phơi nhiễm đúng và kịp thời thì phòng được gần như hoàn toàn. Việt Nam mỗi năm vẫn có hàng chục người chết vì dại, phần lớn do không đi tiêm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Rửa vết thương ngay, sát trùng bằng cồn hoặc povidone-iod.
• Đi tới điểm tiêm ngừa dại trong ngày; không đợi “theo dõi con chó 10 ngày” mới tiêm.
• Không đắp lá, đắp thuốc nam, không khâu kín vết cắn tại nhà.
• Nhà nuôi chó mèo: tiêm phòng dại cho thú mỗi năm.

Chi phí: Một liệu trình vắc-xin dại vài triệu đồng.

Nói nôm na

Tạt nước vô dầu đang cháy, nước bốc hơi tức thì, nở ra hàng nghìn lần và hất dầu cháy văng khắp bếp thành quả cầu lửa.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tắt bếp, khóa van gas nếu với tới an toàn.
• Đậy nắp nồi hoặc trùm chăn chữa cháy lên chảo; để nguyên ít nhứt 15–20 phút cho nguội.
• Không bưng chảo đang cháy chạy ra ngoài.
• Lửa lan lên tủ bếp, hút khói: ra khỏi nhà và gọi 114.

Chi phí: Một tấm chăn chữa cháy vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Người còn ho được, nói được thì khuyến khích họ ho mạnh. Khi họ ôm cổ, không nói, không ho, môi tím tái: đứng sau lưng, vỗ lưng 5 cái rồi ép bụng 5 cái, lặp lại tới khi dị vật ra.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Vỗ lưng: cho người bệnh chúi về trước, dùng gót bàn tay vỗ mạnh giữa hai xương bả vai.
• Ép bụng: vòng tay qua bụng, nắm đấm đặt trên rốn, dưới xương ức, giật mạnh vào trong và lên trên.
• Phụ nữ có thai, người rất mập: ép ngực thay vì ép bụng.
• Người mất ý thức: gọi 115, bắt đầu ép tim. Sau khi ép bụng, nên đi khám để kiểm tra tổn thương bên trong.
• Trẻ dưới 1 tuổi: dùng vỗ lưng và ấn ngực, không ép bụng.

Chi phí: Mười phút học trước.

Nói nôm na

Nhồi máu cơ tim cần được mở thông mạch vành càng sớm càng tốt; mỗi phút trễ thêm là thêm một phần cơ tim chết. Gọi cấp cứu giúp được theo dõi, xử trí rối loạn nhịp ngay trên đường đi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gọi 115, cho người bệnh ngồi nghỉ, nới lỏng quần áo.
• Aspirin chỉ dùng khi không dị ứng và được nhân viên y tế hướng dẫn.
• Người bệnh ngưng thở, mất ý thức: ép tim ngay (xem mục ép tim).
• Không cạo gió, chích lể, đợi “coi có đỡ không”.

Chi phí: Không tốn gì để nhận biết.

Nói nôm na

Thang máy có cáp dự phòng và phanh an toàn; buồng thang gần như không rơi tự do. Nguy hiểm thật sự là tự cạy cửa leo ra khi buồng nằm lưng chừng giữa hai tầng, rồi trượt xuống hố thang.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Bấm nút chuông, nút gọi; gọi số cứu hộ dán trong thang hoặc gọi 114.
• Giữ bình tĩnh, ngồi xuống, trấn an trẻ nhỏ.
• Không nhảy, không cạy cửa; chờ kỹ thuật viên đưa buồng về tầng.
• Có cháy: không dùng thang máy, đi thang bộ.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Bù nước và điện giải bằng đường uống đã cứu hàng triệu trẻ em. Pha sai (ít nước quá) làm dung dịch quá mặn, có hại; nước ngọt có ga, nước tăng lực không thay được oresol.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Pha đúng số nước sạch ghi trên gói, dùng trong 24 giờ.
• Uống từng ngụm nhỏ; ói thì chờ 10 phút rồi cho uống chậm lại.
• Tiếp tục cho bú, cho ăn.
• Đi khám ngay khi: phân có máu, sốt cao, li bì, không uống được, không đi tiểu 6 giờ (trẻ nhỏ), mắt trũng, khóc không có nước mắt.

Chi phí: Vài gói oresol vài nghìn đồng.

Nói nôm na

Mất việc, bệnh nặng, hư xe, ngập nhà: không có quỹ dự phòng thì người ta vay nóng, vay app, cầm đồ, và từ một cú sốc nhỏ thành món nợ lớn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cộng chi phí thiết yếu một tháng (ăn, ở, điện nước, đi lại, học phí, thuốc men) rồi nhân 3–6.
• Mở tài khoản tiết kiệm riêng có thể rút trước hạn, cài tự động chuyển ngày nhận lương.
• Chỉ dùng cho chuyện khẩn cấp thiệt; dùng rồi thì bù lại trước khi chi tiêu khác.

Chi phí: Mỗi tháng trích 10–20% thu nhập cho tới khi đủ.

Nói nôm na

Lợi nhuận cao luôn đi kèm rủi ro cao. Ai cam kết vừa lời cao vừa không lỗ là đang nói dối, hoặc đang lấy tiền người sau trả cho người trước (mô hình Ponzi).

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi ba câu: tiền của tôi dùng để làm gì cụ thể? Ai cấp phép? Nếu lỗ thì ai chịu?
• Tra công ty trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp và danh sách cảnh báo của cơ quan quản lý.
• Không bao giờ vay tiền để đầu tư thứ mình không hiểu.

Chi phí: Không tốn tiền; tốn một lần mất lòng người rủ.

Nói nôm na

Bộ luật Dân sự giới hạn lãi suất vay thỏa thuận giữa cá nhân không quá 20%/năm. Cho vay với lãi suất gấp 5 lần mức cao nhất đó trở lên (từ 100%/năm) và thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng có thể bị xử lý hình sự.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cần tiền gấp: hỏi người thân, quỹ tương trợ, ngân hàng chính sách xã hội, tổ chức tín dụng được cấp phép.
• Đã lỡ vay: giữ lại mọi tin nhắn, chứng từ; bị đe dọa, khủng bố thì trình báo công an.
• Không cài app vay yêu cầu quyền đọc danh bạ, hình ảnh.

Chi phí: Không tốn gì để biết; tránh được có khi cả trăm triệu đồng.

Nói nôm na

Hụi (họ, biêu, phường) là giao dịch dân sự hợp pháp, được Nghị định 19/2019/NĐ-CP điều chỉnh. Nhưng chủ hụi cầm tiền của cả dây, nên “bể hụi” là chuyện năm nào cũng nghe ở miền Tây.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ tham gia dây hụi mà mình biết rõ chủ hụi, biết hoàn cảnh tài chính của họ.
• Đòi sổ hụi ghi đủ: tên, địa chỉ thành viên, phần hụi, kỳ mở hụi, ai đã hốt, chữ ký từng kỳ.
• Không chơi nhiều dây cùng lúc vượt khả năng đóng; không dùng hụi để đầu cơ.
• Bể hụi: thu thập sổ sách, tin nhắn, cùng các hụi viên trình báo công an hoặc khởi kiện dân sự.

Chi phí: Một cuốn sổ và chữ ký các thành viên.

Nói nôm na

Bản gốc tiếng Trung nhắc nhiều người bị trừ hàng trăm tệ mỗi năm (khoảng 390.000đ trở lên) cho những gói thành viên đã quên. Ở mình cũng vậy: gói nhạc, phim, lưu trữ, ứng dụng học tiếng, gói cước 3G, 4G cộng thêm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mở mục quản lý gói đăng ký trên điện thoại (App Store, Google Play), sao kê thẻ ngân hàng 3 tháng gần nhứt.
• Hủy những gói một tháng không xài tới; gói còn xài thì tắt gia hạn tự động, đặt lịch nhắc.
• Kiểm tra các dịch vụ giá trị gia tăng nhà mạng tự đăng ký (nhắn tin tra cứu theo hướng dẫn của nhà mạng).

Chi phí: Mười phút rà soát một lần, mỗi năm có khi tiết kiệm vài triệu đồng.

Nói nôm na

Nhiều gia đình thu nhập không thấp mà cuối tháng vẫn hụt, vì tiền đi qua những khoản nhỏ không ai để ý: cà phê, trà sữa, phí giao hàng, gói cước, đám tiệc. Ghi đủ một tháng là thấy tiền đi đâu.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dùng sổ tay, bảng tính hoặc ứng dụng; chụp sao kê ngân hàng cuối tháng để đối chiếu.
• Chia nhóm: thiết yếu (ăn, ở, học, thuốc), nợ, để dành, hiếu hỉ, mua sắm.
• Đặt ngân sách tháng sau dựa trên số thật, ưu tiên để dành trước rồi mới chi.

Chi phí: Vài phút mỗi tối trong 30 ngày.

Nói nôm na

Thẻ tín dụng, vay tiêu dùng, vay app, nợ góp có lãi suất rất khác nhau. Trả khoản lãi cao nhứt trước giúp tổng tiền lãi phải trả nhỏ nhứt.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Liệt kê từng khoản: dư nợ, lãi suất, hạn trả, phí trễ hạn.
• Không trễ kỳ nào để khỏi bị phạt và ghi nợ xấu.
• Không vay chỗ mới lãi cao hơn để trả chỗ cũ; nợ quá sức thì chủ động liên hệ bên cho vay xin giãn, tái cơ cấu.

Chi phí: Một bảng liệt kê nợ.

Nói nôm na

Theo Luật Hôn nhân và gia đình, tài sản tạo ra trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung; định đoạt nhà đất là tài sản chung phải có sự thỏa thuận của cả hai. Giấu nợ, vay mượn sau lưng nhau là nguồn gốc của nhiều cuộc tan vỡ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mỗi tháng ngồi lại: thu, chi, để dành, nợ, kế hoạch lớn.
• Ghi rõ tài sản riêng có trước hôn nhân, tài sản được tặng cho riêng, thừa kế riêng; giữ giấy tờ.
• Mua bán nhà đất, vay thế chấp: cả hai cùng đọc, cùng ký.

Chi phí: Một buổi nói chuyện thẳng thắn.

Nói nôm na

Tiền cho mượn mà không có giấy thì khi đòi là “mất tiền mất luôn tình”. Giấy vay ghi rõ số tiền, ngày trả, lãi (nếu có) và chuyển khoản có nội dung là bằng chứng khi cần.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tự hỏi: nếu không đòi được, gia đình mình có ảnh hưởng không? Có thì giảm số tiền.
• Viết giấy vay hai bản, hai bên ký; chuyển khoản ghi “cho … vay”.
• Đến hạn không trả: nhắc bằng tin nhắn để lưu lại; cần thì nhờ hòa giải ở cơ sở, khởi kiện.

Chi phí: Một tờ giấy và chuyển khoản qua ngân hàng.

Nói nôm na

Trẻ học về tiền tốt nhứt bằng cách được giữ và tiêu một số tiền nhỏ. Tiêu hết sớm rồi thiếu tiền mua món mình thích là bài học rẻ hơn nhiều so với nợ thẻ tín dụng khi lớn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tiền tiêu vặt cố định mỗi tuần theo tuổi; chia ba hũ: tiêu, để dành, cho đi.
• Không cho trẻ biết mật khẩu ví điện tử, tài khoản thanh toán; tắt mua hàng trong ứng dụng, game.
• Dạy trẻ: ai trên mạng đòi chụp mã OTP, thẻ ngân hàng của ba mẹ là kẻ gian.

Chi phí: Một khoản tiêu vặt nhỏ hằng tuần.

Nói nôm na

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (hiệu lực từ 1/7/2025) giảm số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm. Rút bảo hiểm xã hội một lần thì mất quyền lương hưu và thẻ bảo hiểm y tế khi về già cho phần thời gian đã rút.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tra quá trình đóng trên ứng dụng VssID.
• Nghỉ việc giữa chừng: cân nhắc bảo lưu thời gian đóng thay vì rút một lần.
• Làm tự do: tìm hiểu bảo hiểm xã hội tự nguyện; để dành thêm một khoản riêng cho tuổi già.

Chi phí: Tiền đóng bảo hiểm hằng tháng.

Nói nôm na

Một đám cưới, một đám tang có thể tiêu hết tiền để dành nhiều năm; vay nóng để làm cho đủ mặt mũi thì sau đám là nợ. Thương người đi trước, mừng người ở lại không đo bằng số mâm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gia đình thống nhất ngân sách trước, ghi ra giấy.
• Chọn quy mô vừa phải, ưu tiên khoản thật sự cần.
• Tiền phúng điếu, tiền mừng: ghi sổ rõ ràng để có qua có lại, không thành gánh nặng.

Chi phí: Đỡ một khoản nợ kéo dài nhiều năm.

Nói nôm na

Chiếc xe vài trăm triệu còn kéo theo chi phí mỗi tháng có khi vài triệu tới cả chục triệu đồng, và mất giá nhanh nhứt trong vài năm đầu. Mua trả góp mà tiền góp chiếm phần lớn thu nhập là đẩy cả nhà vào thế căng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tính chi phí mỗi tháng: góp ngân hàng, xăng, gửi xe, phí đường, bảo hiểm, bảo dưỡng, sửa chữa.
• So với tổng tiền đi taxi, xe công nghệ, thuê xe cho các chuyến cần đi.
• Không đụng quỹ dự phòng để trả trước tiền xe.

Chi phí: Một buổi tính toán.

Nói nôm na

Khi người giữ tiền trong nhà bất ngờ bệnh nặng hay qua đời, người ở lại thường không biết có những tài khoản, hợp đồng bảo hiểm, khoản nợ nào. Tiền bảo hiểm không ai đòi, nợ không ai biết để trả.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Liệt kê: ngân hàng, số tài khoản (không ghi mật khẩu), sổ tiết kiệm, hợp đồng bảo hiểm và người thụ hưởng, khoản vay, giấy tờ nhà đất, xe.
• Cất bản giấy ở chỗ an toàn; cho vợ chồng hoặc người tin cậy biết chỗ cất.
• Cập nhật mỗi năm một lần.

Chi phí: Một buổi gom giấy tờ.

Nói nôm na

Tài khoản ngân hàng đứng tên mình mà được dùng để nhận tiền lừa đảo, cờ bạc, rửa tiền thì mình là người bị gọi lên làm việc đầu tiên. Mua bán, trao đổi trái phép thông tin tài khoản ngân hàng là tội danh riêng trong Bộ luật Hình sự.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Ai rủ mở tài khoản, mua sim, chụp căn cước “làm hồ sơ” để lấy tiền công: từ chối.
• Lỡ đã đưa: liên hệ ngân hàng khóa tài khoản, trình báo công an càng sớm càng tốt.

Chi phí: Mất vài trăm nghìn tiền “công” có thể đổi lại án tù.

Nói nôm na

Cơ quan công an không làm việc qua điện thoại để yêu cầu chuyển tiền, cài ứng dụng hay cung cấp mã OTP. Mọi cuộc gọi như vậy là lừa đảo, dù họ đọc đúng tên, số căn cước của mình.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cúp máy, tự gọi lại số chính thức của cơ quan đó, hoặc tới trực tiếp trụ sở.
• Không cài ứng dụng theo đường link lạ; không bấm vào file .apk gửi qua tin nhắn.
• Người già trong nhà: dặn trước kịch bản này, quy ước “có ai đòi chuyển tiền thì gọi con trước”.

Chi phí: Một cú cúp máy.

Nói nôm na

Cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống trên mạng xã hội có thể bị phạt hành chính, nặng thì xử lý hình sự. Một lần bấm chia sẻ tin đồn “thực phẩm X gây ung thư” có thể làm hại một người làm ăn chân chính.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi: ai nói, có dẫn nguồn gốc không, báo chính thống có đưa không, ngày tháng có đúng không.
• Ảnh, video có thể đã bị cắt ghép hoặc tạo bằng AI; tìm ảnh ngược để xem nguồn gốc.
• Thấy tin sai về người thân, doanh nghiệp mình: lưu bằng chứng, báo cáo nền tảng, nhờ luật sư.

Chi phí: Một phút kiểm tra nguồn trước khi bấm chia sẻ.

Nói nôm na

Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 xem các hành vi như đánh đập, hành hạ, lăng mạ, cô lập, cưỡng ép quan hệ tình dục, chiếm đoạt hoặc kiểm soát thu nhập để tạo sự lệ thuộc là bạo lực gia đình. Người bị bạo lực có quyền yêu cầu biện pháp cấm tiếp xúc và được hỗ trợ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nguy hiểm tức thời: tới chỗ an toàn, gọi 113. Trẻ em bị bạo hành: gọi Tổng đài 111.
• Báo trưởng thôn, công an xã, Hội Liên hiệp Phụ nữ; yêu cầu biện pháp cấm tiếp xúc.
• Chụp ảnh thương tích, đi khám để có giấy chứng nhận; lưu tin nhắn đe dọa.
• Chuẩn bị sẵn túi giấy tờ, tiền, điện thoại để rời đi khi cần.

Chi phí: Một cuộc gọi, một lần trình báo.

Nói nôm na

Email là chìa khóa vạn năng: ai chiếm được email là đặt lại được mật khẩu mọi tài khoản khác. Xác thực hai lớp làm cho mật khẩu bị lộ cũng chưa đủ để kẻ gian vào được.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Ưu tiên ứng dụng xác thực hoặc mật khẩu (passkey) thay cho mã SMS.
• Mỗi tài khoản quan trọng một mật khẩu riêng; dùng trình quản lý mật khẩu.
• Không bao giờ đọc mã OTP cho ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng.

Chi phí: Mười lăm phút cài đặt một lần.

Nói nôm na

Công nghệ deepfake hiện nay giả được khuôn mặt và giọng nói từ vài chục giây video trên mạng. Thấy mặt, nghe giọng không còn là bằng chứng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gia đình thống nhất một “mật khẩu gia đình” để hỏi khi có ai xin tiền gấp qua mạng.
• Gọi lại số điện thoại cũ đã lưu, hoặc hỏi một người khác trong nhà.
• Hạn chế đăng video nói chuyện dài, rõ mặt ở chế độ công khai.

Chi phí: Một cuộc gọi kiểm tra.

Nói nôm na

Chatbot AI giỏi giải thích, tóm tắt, gợi ý câu hỏi. Nhưng nó có thể trả lời sai một cách rất tự tin, không khám được cơ thể mình, không đọc được hồ sơ thiệt của mình, và không chịu trách nhiệm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dùng AI để soạn danh sách câu hỏi trước khi gặp bác sĩ, luật sư; quyết định cuối cùng theo chuyên gia.
• Xóa họ tên, số căn cước, số tài khoản trước khi dán tài liệu vào AI.
• Kiểm tra lại mọi điều luật, liều thuốc, con số mà AI đưa ra với nguồn chính thức.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Kẻ gian có thể dán đè mã QR giả lên mã thật ở quầy, bãi giữ xe, trạm sạc, hoặc gửi mã QR “nhận quà”, “hoàn tiền”. Quét xong, ứng dụng ngân hàng luôn hiện tên tài khoản nhận: đó là chỗ phải nhìn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• So tên người nhận với tên cửa hàng hoặc người bán; khác thì hỏi lại.
• Không quét mã QR lạ để “nhận tiền”: nhận tiền thì không bao giờ cần mình nhập mật khẩu, OTP.
• Mã QR mở ra trang yêu cầu đăng nhập ngân hàng, mạng xã hội: thoát ra.

Chi phí: Ba giây đọc tên.

Nói nôm na

Điện thoại rơi xuống nước, bị trộm, bị mã độc tống tiền khóa dữ liệu: không có bản sao là mất trắng ảnh con cái, hợp đồng, giấy tờ. Quy tắc 3-2-1: 3 bản sao, trên 2 loại thiết bị, 1 bản để ở nơi khác.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Bật sao lưu tự động ảnh và danh bạ lên dịch vụ đám mây có xác thực hai lớp.
• Mỗi vài tháng chép thêm vào ổ cứng ngoài, rút ra cất riêng.
• Thử khôi phục một tập tin để chắc bản sao dùng được.

Chi phí: Một ổ cứng ngoài hoặc gói lưu trữ đám mây.

Nói nôm na

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 (cả nước còn 34 tỉnh, thành phố; bỏ cấp huyện), hướng dẫn chính thức xác định giấy tờ đã cấp trước đó vẫn còn giá trị sử dụng. Chỉ khi có nhu cầu (làm thủ tục mới, giấy tờ hết hạn) mới cần cập nhật địa chỉ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tra cứu địa chỉ mới trên ứng dụng VNeID hoặc trang chính thức của tỉnh.
• Đi làm thủ tục mới thì ghi địa chỉ theo đơn vị hành chính mới; mang theo giấy tờ cũ để đối chiếu.
• Không cung cấp thông tin qua cuộc gọi, đường link tự xưng “cập nhật địa giới”.
• Có thể tra cứu địa danh cũ – mới trên công cụ địa danh Việt Nam của LeKha.

Chi phí: Không tốn tiền nếu tự làm đúng lúc cần.

Lưu ý

Quy định chi tiết có thể khác nhau theo loại giấy tờ (đất đai, hộ tịch, xe cộ). Hỏi trực tiếp cơ quan cấp giấy khi cần chắc chắn.

Nói nôm na

Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, chuyển tiền trực tuyến trên 10 triệu đồng mỗi lần, hoặc tổng trên 20 triệu đồng mỗi ngày, phải xác thực khuôn mặt khớp với dữ liệu căn cước gắn chip. Tài khoản chưa cập nhật sinh trắc học sẽ bị hạn chế giao dịch trực tuyến.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ cập nhật trong ứng dụng ngân hàng tải từ App Store, Google Play hoặc tại quầy giao dịch.
• Ngân hàng không gửi đường link yêu cầu cài ứng dụng hay nhập mật khẩu.
• Người già, người không rành công nghệ: đi cùng con cháu ra quầy giao dịch.

Chi phí: Năm phút trên ứng dụng ngân hàng, cần căn cước gắn chip.

Nói nôm na

Từ 1/6/2025, hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên thuộc một số ngành phải dùng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Quốc hội cũng quyết định bỏ hình thức thuế khoán đối với hộ kinh doanh chậm nhất từ 1/1/2026. Làm quen sớm thì đỡ cực, đỡ bị phạt.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dùng phần mềm bán hàng có kết nối hóa đơn điện tử; xuất hóa đơn đúng lúc bán.
• Tách tài khoản ngân hàng kinh doanh khỏi tài khoản chi tiêu gia đình.
• Theo dõi thông báo của chi cục thuế địa phương; hỏi trực tiếp cán bộ thuế khi chưa rõ.

Chi phí: Phần mềm bán hàng, hóa đơn điện tử vài trăm nghìn tới vài triệu đồng mỗi năm.

Lưu ý

Chính sách thuế thay đổi khá nhanh. Mục này chỉ nêu hướng đi chính, không thay thế hướng dẫn của cơ quan thuế.

Nói nôm na

Việc làm từ 1 tháng trở lên phải ký hợp đồng lao động bằng văn bản (hoặc dạng điện tử). Thử việc chỉ được một lần cho một công việc, lương thử việc ít nhất bằng 85% lương chính thức, và thời gian thử việc có trần theo luật.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đọc kỹ: công việc, địa điểm, lương, phụ cấp, giờ làm, ngày nghỉ, đóng bảo hiểm.
• Không nộp tiền “đặt cọc”, “phí giữ chỗ”, không giao bản chính văn bằng cho người sử dụng lao động.
• Tra cứu quá trình đóng bảo hiểm xã hội trên ứng dụng VssID mỗi vài tháng.

Chi phí: Không tốn gì; chỉ cần đọc trước khi ký.

Nói nôm na

AI làm nhanh những việc lặp lại trên giấy tờ, chữ nghĩa, số liệu. Việc cần tay nghề thực tế, cần niềm tin giữa người với người, cần chịu trách nhiệm cuối cùng thì vẫn cần con người, nhưng là con người biết dùng công cụ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chọn một kỹ năng gắn với nghề hiện tại (bán hàng trực tuyến, kế toán số, sửa chữa thiết bị điện, chăm sóc người già…) và học có chứng chỉ.
• Tập dùng AI để soạn thảo, tóm tắt, dịch, rồi tự kiểm tra lại.
• Ngoại ngữ, kỹ năng tài chính cá nhân: đầu tư nhỏ, lời lâu dài.

Chi phí: Mỗi ngày 30 phút; nhiều khóa học miễn phí hoặc chi phí thấp.

Nói nôm na

Người không có hợp đồng lao động vẫn có thể đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện để có lương hưu và trợ cấp tử tuất. Bảo hiểm y tế giúp một lần nằm viện không quét sạch tiền để dành.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi đại lý thu bảo hiểm xã hội ở xã, phường hoặc cổng dịch vụ công về mức đóng, mức hỗ trợ.
• Mua bảo hiểm y tế hộ gia đình cho cả nhà; kiểm tra thẻ còn hạn trên VssID.

Chi phí: Tùy mức thu nhập chọn đóng; Nhà nước có hỗ trợ một phần.

Lưu ý

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (hiệu lực 1/7/2025) thay đổi một số điều kiện hưởng; nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trường hợp của mình.

Nói nôm na

Liên Hợp Quốc ước tính hàng trăm nghìn người ở Đông Nam Á bị lừa tới các khu lừa đảo trực tuyến, bị giữ hộ chiếu, ép làm việc và bị đánh đập; trong đó có không ít người Việt Nam được hứa “làm chăm sóc khách hàng, lương nghìn đô”.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tra cứu doanh nghiệp được cấp phép trên trang của cơ quan quản lý lao động ngoài nước.
• Không đi bằng visa du lịch để “đi làm”, không giao hộ chiếu cho người khác giữ.
• Người thân đã lỡ sang và bị giữ: liên hệ cơ quan công an, Bộ Ngoại giao, Đại sứ quán Việt Nam tại nước sở tại.

Chi phí: Một lần kiểm tra doanh nghiệp tuyển dụng.

Nói nôm na

Một số nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận nhân viên dùng AI hoàn thành việc viết, tổng hợp, chăm sóc khách hàng nhanh hơn rõ rệt, người mới vào nghề được lợi nhiều nhứt. Nhưng ở việc vượt quá khả năng của AI, người tin AI mù quáng lại làm sai nhiều hơn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Viết yêu cầu gồm: mình là ai, mục tiêu, người đọc là ai, độ dài, định dạng, ví dụ mẫu.
• Dùng AI để soạn nháp, tóm tắt, dịch, gợi ý; mình chịu trách nhiệm bản cuối.
• Kiểm lại mọi con số, tên người, điều luật, trích dẫn.

Chi phí: Nhiều công cụ có bản miễn phí; mỗi ngày tập 15–30 phút.

Nói nôm na

Nội dung đưa vào dịch vụ AI miễn phí có thể được lưu, được dùng để cải thiện mô hình tùy điều khoản của nhà cung cấp. Làm lộ dữ liệu cá nhân của khách hàng có thể vi phạm Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và quy định bảo mật của công ty.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi công ty công cụ AI nào được phép dùng, có hợp đồng bảo mật dữ liệu.
• Thay tên, số điện thoại, số căn cước, số tài khoản bằng ký hiệu trước khi dán.
• Đọc phần cài đặt quyền riêng tư; tắt chế độ cho phép dùng dữ liệu để huấn luyện nếu có.

Chi phí: Vài phút xóa thông tin nhạy cảm trước khi dán.

Nói nôm na

AI giỏi chữ nghĩa, số liệu trên máy tính; việc phải có mặt tại chỗ, dùng tay nghề, chịu trách nhiệm an toàn thì khó thay. Chuyển dịch năng lượng xanh, xe điện và dân số già hóa đang làm tăng nhu cầu những nghề này.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chọn trường nghề, trung tâm có giấy phép, có thực hành thật; hỏi tỷ lệ học viên có việc làm.
• Học kèm an toàn điện, an toàn làm việc trên cao (xem chương An toàn khi đi làm).
• Lấy chứng chỉ nghề được công nhận để dễ xin việc, dễ đi làm việc ở nước ngoài hợp pháp.

Chi phí: Khóa học nghề vài tháng tới vài năm.

Nói nôm na

Người làm tự do nhận tiền công từ 2 triệu đồng mỗi lần trở lên từ tổ chức (không ký hợp đồng lao động từ 3 tháng) thường bị khấu trừ trước 10% thuế thu nhập cá nhân. Thu nhập cả năm thấp thì có thể quyết toán để được hoàn lại.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Ký hợp đồng dịch vụ ghi rõ phạm vi việc, tiền công, thời hạn thanh toán.
• Xin chứng từ khấu trừ thuế; quyết toán thuế cuối năm trên ứng dụng thuế điện tử.
• Tự lo bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện và quỹ dự phòng vì không có lương cố định.

Chi phí: Vài giờ tìm hiểu, quyết toán thuế mỗi năm.

Nói nôm na

Kịch bản: mấy nhiệm vụ đầu được trả tiền thật, nhỏ, để tạo lòng tin; sau đó phải “nạp tiền làm nhiệm vụ lớn”, rồi bị báo “thao tác sai, nạp thêm để rút”. Rất nhiều người mất từ vài chục triệu tới hàng tỷ đồng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Việc thật không bao giờ bắt người làm nạp tiền trước.
• Thoát nhóm, chặn tài khoản; không chuyển thêm tiền để “rút tiền cũ”.
• Đã chuyển tiền: liên hệ ngân hàng ngay, trình báo công an, giữ lại toàn bộ tin nhắn, sao kê.

Chi phí: Từ chối ngay từ tin nhắn đầu.

Nói nôm na

Một thử nghiệm ở trường trung học cho thấy học sinh được dùng AI tự do để làm bài tập thì làm bài tập tốt hơn, nhưng làm bài kiểm tra không có AI lại kém hơn nhóm không dùng. Phiên bản AI được thiết kế để gợi ý từng bước thay vì đưa đáp án thì giảm được tác hại này.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Yêu cầu con giải thích lại bằng lời của mình sau khi hỏi AI.
• Dùng AI để hỏi “vì sao”, xin gợi ý từng bước, kiểm tra lỗi, chứ không xin đáp án.
• Tuân thủ độ tuổi tối thiểu trong điều khoản của từng dịch vụ AI; không để trẻ nhập thông tin cá nhân.

Chi phí: Thời gian cha mẹ ngồi cùng con.

Nói nôm na

Nhiều khóa học nền tảng chất lượng của trường đại học, tổ chức uy tín có bản miễn phí. Khóa hứa “thu nhập thụ động”, “AI làm thay hết, nằm nhà kiếm trăm triệu” thường bán giấc mơ nhiều hơn kỹ năng, kèm gói nâng cấp đắt tiền.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi rõ: học xong làm được việc gì cụ thể? Có bài tập thực hành, người chấm không?
• Đọc đánh giá độc lập, không chỉ xem lời khen trong nhóm của người bán khóa học.
• Không vay tiền để mua khóa học hứa thu nhập cao.

Chi phí: Nhiều khóa nền tảng miễn phí; khóa có chứng chỉ tốn phí.

Nói nôm na

Mất cọc là chuyện thường gặp nhứt khi thuê nhà. Nguyên nhân hầu hết là hợp đồng không ghi rõ khi nào được trả cọc, trừ cọc vì lý do gì, và không có ảnh hiện trạng lúc nhận nhà.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Xem giấy chứng nhận quyền sở hữu và căn cước của người cho thuê; người thuê lại phải có văn bản đồng ý của chủ nhà.
• Ghi rõ: giá thuê, kỳ đóng, tiền cọc, điều kiện hoàn cọc, thời hạn báo trước khi chấm dứt, ai trả điện nước, sửa chữa.
• Chụp ảnh, quay video hiện trạng từng phòng có ngày giờ, gửi cho chủ nhà qua tin nhắn để lưu.
• Chuyển tiền qua ngân hàng với nội dung rõ ràng; lấy biên nhận khi trả tiền mặt.
• Hỏi lối thoát hiểm, thiết bị chữa cháy (xem mục nhà ống, chung cư mini).

Chi phí: Một buổi đọc hợp đồng và chụp ảnh hiện trạng.

Nói nôm na

Mua đất là món tiền lớn nhứt đời nhiều người. Đất dính quy hoạch, đang thế chấp ngân hàng, đang tranh chấp, hoặc “sổ chung” không tách được thửa, đều có thể làm mất trắng hoặc kẹt vốn nhiều năm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Xin cung cấp thông tin thửa đất tại văn phòng đăng ký đất đai; hỏi phòng quản lý đô thị, xã về quy hoạch.
• Đối chiếu sổ bản chính, căn cước người bán, người đồng sở hữu (vợ chồng) phải ký đủ.
• Hỏi hàng xóm, trưởng ấp về tranh chấp, lối đi chung.
• Đặt cọc qua hợp đồng có công chứng, ghi rõ trường hợp phạt cọc.

Chi phí: Phí cung cấp thông tin đất đai, công chứng vài trăm nghìn tới vài triệu đồng.

Nói nôm na

Đuối nước là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam, mỗi năm khoảng hai nghìn em. Ở miền Tây, sông rạch, ao vườn, lu nước ngay sát nhà. Trẻ chết đuối im lặng, không la hét vùng vẫy như phim.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Trẻ dưới 5 tuổi: người lớn trong tầm tay khi ở gần nước, không giao cho anh chị nhỏ trông.
• Đậy kín lu, khạp, bồn; rào ao, mương quanh nhà; úp ngược thau, xô sau khi dùng.
• Đi đò, đi ghe, đi biển: mặc áo phao, kể cả người lớn không biết bơi.
• Dạy con: thấy bạn đuối nước thì la lớn gọi người lớn, ném phao, đưa sào, không nhảy xuống cứu.

Chi phí: Một khóa học bơi; che đậy lu khạp, ao hồ quanh nhà.

Nói nôm na

Xe đâm ở 50 km/giờ, một em bé 10 kg trên đùi mẹ sẽ “nặng” như vài trăm ký, không vòng tay nào giữ nổi. Ghế an toàn cho trẻ giảm đáng kể nguy cơ tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Trẻ sơ sinh: ghế quay mặt về sau, càng lâu càng tốt theo giới hạn của ghế.
• Không đặt ghế quay mặt về sau ở ghế trước có túi khí.
• Mua ghế còn hạn sử dụng, chưa từng qua tai nạn; lắp theo hướng dẫn, lắc thử không xê dịch quá 2–3 cm.

Chi phí: Ghế ngồi ô tô cho trẻ 1–5 triệu đồng, dùng được nhiều năm.

Nói nôm na

Pin cúc áo kẹt trong thực quản tạo dòng điện làm sinh ra chất kiềm, có thể đốt thủng thực quản chỉ trong khoảng 2 giờ. Hai viên nam châm hút nhau qua thành ruột, ép hoại tử và thủng ruột.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nghi ngờ trẻ nuốt pin: đưa tới bệnh viện có nội soi nhi ngay, mang theo vỏ pin cùng loại.
• Nếu trên 1 tuổi và có mật ong sẵn, một số hướng dẫn quốc tế khuyên cho uống 10 ml mật ong mỗi 10 phút trên đường đi viện (tối đa 6 lần) để giảm bỏng; không được trì hoãn việc đi viện.
• Đồ chơi, remote, cân điện tử: kiểm tra nắp pin có vít chắc.

Chi phí: Cất pin, đồ chơi nam châm ngoài tầm tay trẻ.

Nói nôm na

Trẻ 1–6 tuổi tò mò, leo trèo giỏi nhưng chưa biết sợ độ cao. Lưới chống muỗi không chịu được sức nặng của trẻ. Một cái ghế đặt sát lan can là bậc thang để trẻ leo qua.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Lắp khóa chặn cửa sổ chỉ mở tối đa khoảng 10 cm.
• Lưới an toàn hoặc song chắn ban công, khe hở đủ nhỏ để đầu trẻ không lọt qua (thông lệ quốc tế: dưới 10 cm); không có thanh ngang để trẻ leo.
• Không để ghế, bàn, chậu cây, thùng hàng sát lan can và cửa sổ.
• Không để trẻ một mình trong phòng có cửa sổ, ban công mở.

Chi phí: Khóa chặn cửa sổ, lưới an toàn vài trăm nghìn tới vài triệu đồng.

Nói nôm na

Đường thở của trẻ nhỏ chỉ to cỡ ống hút. Đậu phộng, hạt điều, nho, cà chua bi, xúc xích cắt khoanh, thạch rau câu ly nhỏ bóp vào miệng đều có thể bít kín khí quản trong vài giây.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nho, cà chua bi cắt làm tư theo chiều dọc; xúc xích cắt dọc rồi thái nhỏ.
• Hạt: nghiền hoặc dùng bơ hạt phết mỏng.
• Trẻ ngồi yên khi ăn, không vừa chạy vừa ăn, không ép ăn khi đang khóc.
• Học trước cách xử trí hóc dị vật (xem mục trong chương Khẩn cấp).

Chi phí: Thêm vài giây cắt nhỏ thức ăn.

Nói nôm na

WHO khuyến cáo trẻ dưới 1 tuổi không dùng màn hình, trẻ 2–4 tuổi không quá 1 giờ mỗi ngày (càng ít càng tốt). Thời gian đó nên dành cho chơi vận động, nói chuyện, đọc sách cùng người lớn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Không cho trẻ xem điện thoại trong bữa ăn, trước giờ ngủ 1 tiếng.
• Khi cho xem: chọn nội dung phù hợp, ngồi xem cùng và nói chuyện về nội dung.
• Người lớn cũng bớt dùng điện thoại trước mặt con.

Chi phí: Tốn thời gian chơi cùng con.

Nói nôm na

Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở Quảng Châu: thêm 40 phút hoạt động ngoài trời mỗi ngày ở trường làm tỷ lệ trẻ mới bị cận thị sau 3 năm giảm từ 39,5% xuống 30,4%. Nhiều chuyên gia khuyên khoảng 2 giờ ngoài trời mỗi ngày.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cho trẻ chơi ngoài sân, đi bộ, đạp xe sau giờ học (nhớ chống nắng).
• Đọc sách, học bài: cứ 20–30 phút thì nhìn ra xa vài phút.
• Khám mắt định kỳ; trẻ nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn thì đi khám sớm.

Chi phí: Thời gian chơi ngoài sân.

Nói nôm na

Sởi, ho gà, bạch hầu, uốn ván từng giết rất nhiều trẻ em và đang quay lại ở những nơi tỷ lệ tiêm chủng giảm. Vắc-xin sởi có hiệu quả bảo vệ khoảng 97% sau 2 mũi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Giữ sổ tiêm chủng hoặc tra cứu trên ứng dụng của ngành y tế; hỏi trạm y tế lịch tiêm.
• Trễ lịch: đi tiêm bù theo hướng dẫn, không cần tiêm lại từ đầu.
• Sốt nhẹ, quấy khóc sau tiêm là thường gặp; khó thở, nổi mề đay toàn thân thì quay lại cơ sở y tế ngay.

Chi phí: Vắc-xin trong chương trình Tiêm chủng mở rộng được miễn phí.

Nói nôm na

Theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, người từ đủ 16 tuổi mới được điều khiển xe gắn máy (bao gồm xe máy điện thuộc loại xe gắn máy). Người lớn giao xe cho người không đủ điều kiện cũng có thể bị phạt.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Dạy con luật giao thông, đi cùng con trên những cung đường đầu tiên.
• Đội mũ bảo hiểm đúng cỡ, cài quai, kể cả quãng đường ngắn.
• Không chở ba, không đi hàng ngang, không dùng điện thoại khi chạy xe.

Chi phí: Có khi phải đưa đón con thêm một thời gian.

Nói nôm na

Ngủ dưới 6 tiếng kéo dài làm giảm trí nhớ, khả năng tập trung, tăng nguy cơ tai nạn, tăng huyết áp, tiểu đường. Giờ thức dậy cố định là cái neo giữ đồng hồ sinh học ổn định.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đặt điện thoại sạc ngoài phòng ngủ; dùng đồng hồ báo thức riêng.
• Sau 14 giờ không uống cà phê, trà đậm.
• Ngủ trưa không quá 30 phút.
• Mất ngủ trên 3 tháng, ngáy to, ngưng thở khi ngủ: đi khám, đừng tự uống thuốc ngủ.

Chi phí: Không tốn tiền; tốn sự kỷ luật với cái điện thoại.

Nói nôm na

Mỗi lần bị cắt ngang, não cần thời gian để quay lại mạch suy nghĩ cũ. Chỉ riêng việc điện thoại nằm trên bàn, dù úp xuống, cũng đã làm giảm khả năng tập trung ở một số thí nghiệm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ giữ thông báo cuộc gọi, tin nhắn người thân, công việc thiết yếu.
• Xem tin nhắn, email theo khung giờ cố định trong ngày.
• Dùng chế độ tập trung, chế độ ngủ của điện thoại.

Chi phí: Mười phút chỉnh cài đặt.

Nói nôm na

Hỏi thẳng “Em có nghĩ tới chuyện tự tử không?” không làm người ta nảy ra ý định; ngược lại, nghiên cứu cho thấy nó giúp họ nhẹ lòng và dễ tìm giúp đỡ hơn. Trầm cảm là bệnh, chữa được.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nếu là mình: nói ngay với một người tin cậy; đến khoa tâm thần, tâm lý của bệnh viện; nguy hiểm tức thời thì gọi 115.
• Nếu là người thân: ngồi lại, lắng nghe, không phán xét, hỏi thẳng; cất thuốc trừ sâu, thuốc ngủ; đưa đi khám và ở cạnh họ.

Chi phí: Một cuộc trò chuyện.

Nói nôm na

Trầm cảm không phải yếu đuối hay “nghĩ nhiều”. Đó là bệnh có thể điều trị bằng tâm lý trị liệu, thuốc, hoặc kết hợp, và phần lớn người bệnh cải thiện khi được điều trị đúng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Khám ở khoa tâm thần, khoa tâm lý lâm sàng của bệnh viện hoặc phòng khám có giấy phép.
• Kể với một người tin cậy; không tự uống thuốc ngủ, rượu để “cho quên”.
• Có ý nghĩ không muốn sống: xem mục “Có ý nghĩ không muốn sống”, nói ngay với một người.

Chi phí: Một lần khám tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng.

Nói nôm na

Cơn hoảng loạn thường đạt đỉnh trong khoảng 10 phút rồi dịu xuống; nó rất đáng sợ nhưng tự nó không làm chết người. Tuy vậy, lần đầu có triệu chứng đau ngực, khó thở thì phải đi khám để chắc không phải bệnh tim.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Thở chậm: hít vào 4 giây, thở ra 6 giây, lặp lại vài phút.
• Tự nhắc: “Đây là cơn hoảng loạn, nó sẽ qua.” Gọi tên 5 thứ mình đang nhìn thấy để kéo sự chú ý về hiện tại.
• Cơn lặp lại nhiều lần, sợ đi ra ngoài: khám chuyên khoa tâm thần, tâm lý.

Chi phí: Một lần khám để loại trừ bệnh tim, tuyến giáp.

Nói nôm na

Một phân tích gộp lớn đăng trên BMJ năm 2024 cho thấy tập thể dục, đặc biệt đi bộ, chạy bộ, yoga, tập sức mạnh, giảm triệu chứng trầm cảm rõ rệt, tác dụng tương đương liệu pháp tâm lý ở nhiều nghiên cứu. Tập càng mạnh thì tác dụng càng rõ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Bắt đầu nhỏ: đi bộ 10 phút sau bữa ăn, tăng dần.
• Rủ một người tập cùng để giữ đều đặn.
• Tập thể dục bổ sung chứ không thay thế điều trị khi trầm cảm nặng.

Chi phí: 30 phút, vài buổi mỗi tuần.

Nói nôm na

Viết tự do về cảm xúc và suy nghĩ quanh một chuyện buồn, mỗi lần 15–20 phút trong vài ngày, giúp một số người nhẹ lòng hơn và ngủ ngon hơn. Tác dụng ở mức vừa phải, không thay được điều trị khi bệnh nặng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Viết thật lòng, không cần hay, không cần cho ai đọc.
• Viết xong có thể xé bỏ nếu sợ người khác đọc.
• Viết càng thấy tệ hơn qua nhiều ngày: ngưng lại và nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia.

Chi phí: Một cuốn sổ và cây bút.

Nói nôm na

So mình với “phiên bản đẹp nhứt” của người khác trên mạng dễ làm mình thấy thiếu thốn, ganh tị, tự ti. Một số thử nghiệm cho thấy giảm thời gian dùng mạng xã hội giúp giảm cảm giác cô đơn và trầm cảm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Bỏ theo dõi các trang làm mình thấy tệ; đặt giới hạn thời gian cho ứng dụng.
• Không lướt mạng ngay khi mới thức dậy và trước khi ngủ.
• Dành thời gian đó gặp người thật, làm việc tay chân, đi ra ngoài.

Chi phí: Bớt vài chục phút lướt mạng mỗi ngày.

Nói nôm na

Một phân tích gộp 148 nghiên cứu cho thấy người có các mối quan hệ xã hội vững có khả năng sống sót cao hơn khoảng 50% trong thời gian theo dõi so với người ít kết nối, mức ảnh hưởng tương đương nhiều yếu tố nguy cơ quen thuộc.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hẹn lịch cố định: cà phê sáng chủ nhật, bữa cơm tháng với anh em.
• Tham gia câu lạc bộ, nhóm tập thể dục, tình nguyện, sinh hoạt tôn giáo nếu phù hợp.
• Gọi thăm ông bà, cha mẹ sống một mình mỗi tuần.

Chi phí: Vài cuộc gọi, vài bữa cơm mỗi tháng.

Nói nôm na

Đau buồn đến theo đợt, có ngày nhẹ, có ngày nặng; phần lớn người dần sống chung được với mất mát. Khi nỗi đau vẫn dữ dội, không làm được việc gì sau nhiều tháng, đó có thể là rối loạn đau buồn kéo dài và có cách điều trị.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cho phép mình buồn, khóc, kể chuyện về người đã mất.
• Giữ nếp ăn ngủ, đi lại; nhận sự giúp đỡ việc nhà, giấy tờ từ người thân.
• Tránh quyết định lớn (bán nhà, đổi việc) trong những tháng đầu.
• Đau buồn kèm ý nghĩ muốn đi theo người mất: nói ngay với người thân, gặp bác sĩ.

Chi phí: Thời gian và sự kiên nhẫn của người xung quanh.

Nói nôm na

Rượu làm buồn ngủ lúc đầu nhưng làm giấc ngủ nửa đêm về sáng chập chờn, và làm trầm cảm, lo âu nặng thêm. Thuốc ngủ nhóm benzodiazepin dùng kéo dài dễ lệ thuộc, té ngã ở người già, nguy hiểm khi uống chung với rượu.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mất ngủ trên 3 tháng: khám để được điều trị mất ngủ bằng liệu pháp nhận thức – hành vi, phương pháp được khuyến cáo hàng đầu.
• Chỉ dùng thuốc ngủ theo đơn, ngắn ngày.
• Thấy mình uống mỗi tối để ngủ: nói với bác sĩ.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Bệnh tâm thần cần chẩn đoán và điều trị bởi bác sĩ chuyên khoa, nhà tâm lý lâm sàng được đào tạo. Cúng trừ tà, khóa “chữa lành” trả phí cao không có cơ sở khoa học có thể làm chậm điều trị và tốn nhiều tiền.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Khám ở khoa tâm thần của bệnh viện tỉnh, bệnh viện tâm thần, hoặc phòng khám chuyên khoa có giấy phép.
• Hỏi rõ trình độ chuyên môn, chứng chỉ hành nghề của người tư vấn.
• Người nhà nói năng lộn xộn, nghe tiếng nói lạ, kích động: đưa đi khám sớm, không trói nhốt.

Chi phí: Phí khám, trị liệu tùy nơi.

Nói nôm na

Phần lớn cảm cúm, viêm họng thông thường do virus; kháng sinh chỉ diệt vi khuẩn nên không có tác dụng, chỉ gây tác dụng phụ và nuôi vi khuẩn kháng thuốc. Việt Nam nằm trong nhóm nước có tỷ lệ kháng kháng sinh cao.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cảm cúm: nghỉ ngơi, uống đủ nước, hạ sốt bằng paracetamol đúng liều theo cân nặng.
• Đi khám khi sốt cao trên 3 ngày, khó thở, đau tai, đờm xanh kéo dài, trẻ bỏ bú, lừ đừ.
• Không để dành kháng sinh dư, không chia thuốc cho người khác.

Chi phí: Còn đỡ tốn tiền thuốc.

Nói nôm na

Paracetamol an toàn khi đúng liều, nhưng quá liều gây hoại tử gan cấp. Nhiều thuốc cảm, thuốc ho “3 trong 1” cũng chứa paracetamol, uống chung với viên hạ sốt là vượt liều mà không biết.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Người lớn khỏe mạnh thường không quá 4 gram mỗi ngày (8 viên 500 mg), cách nhau ít nhất 4–6 tiếng; người bệnh gan, uống rượu nhiều hỏi bác sĩ.
• Trẻ em tính theo cân nặng: thường 10–15 mg/kg mỗi lần; dùng ống, muỗng đo đi kèm, không dùng muỗng ăn cơm.
• Đọc mục “thành phần” trên mọi thuốc cảm trước khi uống chung.
• Lỡ uống quá liều: đi cấp cứu ngay dù chưa thấy triệu chứng; có thuốc giải nếu tới sớm.

Chi phí: Một phút đọc thành phần trên vỉ thuốc.

Nói nôm na

Gần như mọi ca ung thư cổ tử cung đều do nhiễm HPV kéo dài. Vắc-xin tiêm trước khi có quan hệ tình dục bảo vệ tốt nhứt; tầm soát định kỳ phát hiện tổn thương tiền ung thư để xử lý trước khi thành ung thư.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi trung tâm tiêm chủng về vắc-xin HPV cho con gái (và con trai) từ 9 tuổi.
• Phụ nữ từ 30 tuổi: xét nghiệm HPV hoặc tế bào học (Pap) theo lịch bác sĩ hướng dẫn.
• Ra máu sau quan hệ, giữa kỳ kinh, sau mãn kinh: đi khám sớm.

Chi phí: Vắc-xin vài triệu đồng mỗi liệu trình; xét nghiệm tầm soát vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Ngộ độc thuốc ở trẻ nhỏ thường do thuốc để trên bàn, trong giỏ xách người lớn, hoặc đựng trong lọ kẹo. Thuốc cắt khỏi hộp, bỏ lẫn lộn thì người lớn cũng uống nhầm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cất thuốc ở chỗ cao, có khóa; không gọi thuốc là “kẹo” khi dỗ con uống.
• Giữ nguyên hộp có tên thuốc, hàm lượng, hạn dùng và tờ hướng dẫn.
• Mỗi 6 tháng: bỏ thuốc hết hạn, đổi màu, viên chảy nước; hỏi nhà thuốc cách hủy.
• Có sẵn: thuốc hạ sốt, oresol, băng gạc, dung dịch sát khuẩn, nhiệt kế.

Chi phí: Một hộp có nắp khóa và nửa giờ dọn dẹp.

Nói nôm na

Cơ quan quản lý dược đã nhiều lần phát hiện thuốc đông y, thuốc gia truyền trôi nổi trộn trái phép corticoid (như dexamethasone) để giảm đau khớp, chữa hen “thần tốc”. Uống lâu gây mặt tròn, tăng đường huyết, loãng xương, loét dạ dày; ngưng đột ngột có thể suy tuyến thượng thận nguy hiểm tính mạng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ dùng thuốc có số đăng ký, mua ở nhà thuốc, cơ sở y học cổ truyền được cấp phép.
• Đang uống loại thuốc “thần kỳ” mà thấy mặt tròn, phù, tăng cân, da mỏng: đi khám và mang theo thuốc, không tự ngưng.

Chi phí: Tránh được biến chứng tốn kém về sau.

Nói nôm na

Truyền dịch là đưa thuốc thẳng vô máu: có thể sốc phản vệ, nhiễm khuẩn huyết, quá tải tuần hoàn (nhứt là người già, người bệnh tim, thận). Đã có nhiều ca tử vong vì truyền dịch tại nhà hoặc ở nơi không đủ điều kiện cấp cứu.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mệt, cảm, sốt thông thường: nghỉ ngơi, uống đủ nước, oresol.
• Người nhà đề nghị “truyền cho khỏe”: từ chối và giải thích rủi ro.

Chi phí: Đỡ tốn tiền và tránh rủi ro.

Nói nôm na

Vài xét nghiệm đúng tuổi cứu mạng nhiều hơn hàng chục xét nghiệm “cho chắc”. Xét nghiệm không cần thiết dễ cho kết quả bất thường giả, dẫn tới lo lắng và thủ thuật không cần.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mang danh sách này đi khám, hỏi bác sĩ hạng mục nào hợp với mình.
• Có tiền sử gia đình ung thư, bệnh tim sớm: nói với bác sĩ để tầm soát sớm hơn.

Chi phí: Tùy hạng mục; nhiều hạng mục cơ bản có giá vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Cúm không phải “cảm sơ sơ”: với người già, người bệnh tim, phổi, tiểu đường, cúm có thể gây viêm phổi, nhồi máu cơ tim, tử vong. Virus cúm thay đổi hằng năm nên vắc-xin cũng cập nhật hằng năm.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tiêm mỗi năm một lần tại cơ sở tiêm chủng được cấp phép.
• Phụ nữ mang thai tiêm cúm còn giúp bảo vệ em bé trong những tháng đầu đời.

Chi phí: Một mũi vắc-xin cúm vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Xe giường nằm đi đêm, tài xế chạy liên tục là tổ hợp rủi ro: buồn ngủ, chạy nhanh, hành khách nằm không thắt dây văng khỏi giường khi lật xe.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đặt vé nhà xe có bến, có văn phòng, có hợp đồng vận chuyển rõ ràng; tránh xe dù đón dọc đường.
• Thắt dây ở giường nằm, ghế ngồi; ghi nhớ búa phá kính, cửa thoát hiểm.
• Thấy tài xế ngủ gật, chạy ẩu, nghe điện thoại: nhắc nhở, gọi đường dây nóng nhà xe hoặc 113.

Chi phí: Có khi đắt hơn xe dù, xe tiện chuyến một chút.

Nói nôm na

Mất ví, mất điện thoại ở nơi lạ là chuyện có thể gặp. Có sẵn bản chụp giấy tờ, số khẩn cấp, tiền dự phòng ở chỗ khác thì xử lý nhanh hơn nhiều.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chụp căn cước, hộ chiếu, bằng lái, thẻ bảo hiểm y tế; lưu trong thư mục mã hóa hoặc gửi email cho chính mình.
• Chia tiền và thẻ ra hai, ba chỗ; ghi số tổng đài khóa thẻ của ngân hàng ra giấy.
• Đi nước ngoài: mua bảo hiểm du lịch, lưu số đại sứ quán, lãnh sự quán Việt Nam tại nước đến.

Chi phí: Mười phút chuẩn bị.

Nói nôm na

Thành phần trên nhãn được ghi theo thứ tự khối lượng giảm dần. Nếu đường, dầu, muối hay bột đứng đầu danh sách, thì món đó chủ yếu là đường, dầu, muối, bột, dù bao bì vẽ trái cây tươi rói.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đọc 3 thành phần đầu tiên trước khi đọc chữ quảng cáo.
• So hai sản phẩm cùng loại theo cùng khẩu phần (ví dụ 100 g hoặc 100 ml).
• Hàng nhập khẩu phải có nhãn phụ tiếng Việt; không có thì đừng mua.

Chi phí: Mười giây mỗi món hàng.

Nói nôm na

Một số nhóm hàng có nguy cơ gây hại (đồ chơi trẻ em, thiết bị điện gia dụng, mũ bảo hiểm, dây cáp điện…) phải được chứng nhận hợp quy theo quy chuẩn quốc gia và mang dấu CR. Không có dấu CR là chưa được kiểm tra an toàn theo quy định.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tìm dấu CR trên sản phẩm hoặc bao bì, kèm tên đơn vị chịu trách nhiệm.
• Đồ chơi: xem độ tuổi khuyến cáo; trẻ dưới 3 tuổi tránh đồ có chi tiết nhỏ.
• Mua ở nơi có hóa đơn để khiếu nại được khi có sự cố.

Chi phí: Hàng có dấu CR thường đắt hơn hàng trôi nổi một chút.

Nói nôm na

Tủ lạnh chạy 24 giờ mỗi ngày, máy lạnh chạy nhiều giờ trong mùa nóng, trong 8–10 năm. Tiền điện cộng lại thường lớn hơn chênh lệch giá mua. Nhãn năng lượng (1 tới 5 sao) giúp so sánh nhanh.

Vì sao vậy?

Mần liền

• So nhãn năng lượng và mức tiêu thụ điện (kWh/năm) ghi trên nhãn.
• Chọn công suất vừa với diện tích phòng; máy lạnh quá nhỏ chạy hết công suất cả ngày lại tốn hơn.
• Để máy lạnh 26–28°C, kết hợp quạt; vệ sinh lưới lọc mỗi tháng.

Chi phí: Máy tiết kiệm điện có thể đắt hơn vài triệu đồng lúc mua.

Nói nôm na

Hàng sai, thiếu, hư mà không có bằng chứng thì khó đòi lại tiền. Video quay liền mạch từ lúc hộp còn nguyên tem tới khi lấy hàng ra là bằng chứng mạnh nhứt khi khiếu nại.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ thanh toán trong sàn; không chuyển khoản riêng theo lời shop.
• Quay video không cắt đoạn: mã vận đơn, tem niêm phong, mở hộp, kiểm hàng.
• Chưa bấm “đã nhận hàng” khi chưa kiểm tra xong.
• Khiếu nại trong thời hạn sàn quy định; giữ tin nhắn với shop.

Chi phí: Một đoạn video điện thoại vài phút.

Nói nôm na

Đếm ngược, “chỉ còn 3 suất”, người khác liên tục chốt đơn trên màn hình: đó là các kỹ thuật tạo cảm giác khan hiếm và đám đông. Chúng hiệu quả vì đánh vào phần não phản ứng nhanh, không phải phần biết tính toán.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ mua món đã có trong danh sách cần mua từ trước.
• Tra giá cùng sản phẩm ở 2–3 nơi khác trước khi chốt.
• Tắt thông báo livestream của các shop; đừng xem livestream lúc nửa đêm, lúc mệt.

Chi phí: Không tốn gì, đỡ tốn nhiều.

Nói nôm na

Lãi 0% không có nghĩa chi phí bằng 0. Có thể còn phí chuyển đổi trả góp, phí hồ sơ, bảo hiểm khoản vay, phí trễ hạn, hoặc giá bán khi trả góp cao hơn giá trả thẳng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi: tổng tiền trả là bao nhiêu? Có phí nào ngoài tiền hàng không? Có bắt buộc mua bảo hiểm không?
• So với giá trả thẳng ở chỗ khác.
• Chỉ trả góp món thiết yếu mà tiền góp hàng tháng dưới mức mình dư ra thoải mái.
• Cài nhắc lịch thanh toán trước hạn vài ngày.

Chi phí: Mười phút đọc hợp đồng.

Nói nôm na

Hàng xách tay đi qua nhiều tay, nhiều chuyến bay, nhiều kho nóng, không ai chịu trách nhiệm về chất lượng. Thuốc và sữa cho trẻ nhỏ là hai thứ không nên đánh cược.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Thuốc: mua ở nhà thuốc đạt chuẩn GPP, có hóa đơn.
• Sữa cho trẻ: chọn sản phẩm có nhà nhập khẩu, phân phối rõ ràng.
• Tra cứu mỹ phẩm đã công bố trên cổng thông tin của Cục Quản lý Dược.

Chi phí: Có khi đắt hơn chút ở nhà phân phối chính thức.

Nói nôm na

Kem làm trắng thần tốc không rõ nguồn gốc có thể chứa thủy ngân hoặc corticoid mạnh. Lúc đầu da trắng mịn thấy rõ; dùng lâu thì da mỏng, giãn mạch, mụn, nám nặng hơn khi ngưng, và thủy ngân có thể gây hại thận, thần kinh.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tránh sản phẩm không nhãn, đóng hũ tự làm, hứa trắng trong vài ngày.
• Nám, tàn nhang, mụn: khám da liễu để được kê đúng thuốc.
• Chống nắng mỗi ngày là cách giữ da sáng đã được chứng minh (xem mục kem chống nắng).

Chi phí: Đỡ tốn tiền kem và tiền chữa da về sau.

Nói nôm na

Bảo hành mở rộng là một dạng bảo hiểm. Người bán tính giá sao cho tổng phí thu vô lớn hơn tổng tiền sửa chữa phải trả ra. Với món hàng mình có thể tự bỏ tiền thay nếu hư, tự “bảo hiểm” bằng tiền dự phòng thường lợi hơn.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đọc kỹ bảo hành chính hãng đã có sẵn bao lâu.
• Chỉ cân nhắc bảo hành mở rộng cho món rất đắt mà hư thì mình không gánh nổi.

Chi phí: Tiết kiệm khoản phí thường bằng 10–20% giá máy.

Nói nôm na

Chia giá cho khối lượng hoặc thể tích để ra giá mỗi ký, mỗi lít. Có lúc gói nhỏ khuyến mãi lại rẻ hơn gói lớn, và có khi bao bì giữ nguyên kích thước nhưng lượng bên trong giảm đi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Xem dòng “khối lượng tịnh” hoặc “thể tích thực”, chia giá ra đơn giá.
• Mua số lượng lớn chỉ với hàng không hư, dùng chắc chắn hết trước hạn.

Chi phí: Mười giây bấm máy tính trên điện thoại.

Nói nôm na

Thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải ghi “Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh”. Quảng cáo nói chữa khỏi tiểu đường, ung thư, xương khớp là quảng cáo sai.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Không ngưng thuốc bác sĩ kê để chuyển sang thực phẩm chức năng.
• Hỏi bác sĩ khi muốn bổ sung vitamin; xét nghiệm nếu nghi thiếu.
• Nghi quảng cáo sai: phản ánh tới cơ quan quản lý an toàn thực phẩm.

Chi phí: Có khi tiết kiệm được vài triệu tới vài chục triệu đồng.

Nói nôm na

Hóa đơn chứng minh mình mua ở đâu, ngày nào, giá bao nhiêu. Khi hàng lỗi, đổi trả, bảo hành, khiếu nại, đây là giấy tờ đầu tiên người ta hỏi.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chụp hóa đơn, phiếu bảo hành, số serial; lưu vào một thư mục riêng.
• Ghi ngày hết bảo hành vào lịch điện thoại.

Chi phí: Một thư mục ảnh trên điện thoại.

Nói nôm na

Cơn thèm mua thường lên rất nhanh rồi hạ cũng nhanh. Để qua một đêm, nếu sáng mai vẫn thấy cần, vẫn đủ tiền mà không đụng quỹ dự phòng, thì mua.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đặt ngưỡng cho riêng mình (ví dụ trên 2 triệu đồng) để áp dụng quy tắc 24 giờ.
• Bỏ món đồ vào giỏ hàng hoặc ghi vào sổ, chưa thanh toán.
• Mua online thì nhớ chính sách đổi trả của sàn để sửa sai khi cần.

Chi phí: Một ngày chờ.

Nói nôm na

Thiếu ngủ, giận dữ và rượu bia đều làm vùng não trước trán (chỗ cân nhắc hậu quả) làm việc kém đi. Tin nhắn chia tay, đơn nghỉ việc, chuyển tiền gửi lúc 2 giờ sáng hay phải hối hận lúc 8 giờ sáng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Soạn tin nhắn quan trọng vào phần nháp, để sáng mai đọc lại rồi mới gửi.
• Đang nóng giận: rời khỏi chỗ đó vài phút, đi bộ, uống nước.

Chi phí: Không tốn gì.

Nói nôm na

Hỏi thêm một bác sĩ khác không phải là không tin bác sĩ. Với chẩn đoán ung thư, mổ cột sống, mổ tim, ý kiến thứ hai giúp chắc chắn hơn về chẩn đoán và về chuyện có cần mổ hay có cách khác không.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Xin bản sao kết quả xét nghiệm, phim chụp, giải phẫu bệnh, tóm tắt bệnh án.
• Chọn bệnh viện chuyên khoa tuyến cao để hỏi ý kiến thứ hai.
• Ghi sẵn câu hỏi: nếu không mổ thì sao, có lựa chọn nào khác, rủi ro của từng cách.
• Bệnh cấp cứu (đột quỵ, nhồi máu cơ tim, ruột thừa vỡ): không chờ ý kiến thứ hai.

Chi phí: Thêm một lần khám chuyên khoa, vài trăm nghìn tới vài triệu đồng.

Nói nôm na

Ưu tiên theo thứ tự: bảo hiểm y tế, bảo hiểm sức khỏe cho bệnh nặng, bảo hiểm tử kỳ cho người trụ cột kiếm tiền. Sản phẩm vừa bảo hiểm vừa “đầu tư” thường phí cao, khó hiểu, và rút sớm thì mất tiền.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tính: nếu mình mất, gia đình cần bao nhiêu năm thu nhập? Đó là mức bảo vệ tử kỳ cần mua.
• Đọc kỹ điều khoản loại trừ, thời gian chờ, quyền lợi thực nhận.
• Hối hận thì dùng thời gian cân nhắc 21 ngày; tự liên hệ công ty bảo hiểm, đừng qua “dịch vụ hủy hộ”.

Chi phí: Phí bảo hiểm sức khỏe, tử kỳ hằng năm tùy tuổi và mức bảo vệ.

Nói nôm na

Đã có nhiều trường hợp người gửi tiết kiệm được tư vấn ký hợp đồng bảo hiểm liên kết đầu tư mà tưởng là gửi tiền. Tiền gửi có bảo hiểm tiền gửi và rút được; bảo hiểm thì rút sớm có thể mất phần lớn số đã đóng.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đọc tiêu đề giấy tờ trước khi ký; hỏi thẳng: “Giấy này là gửi tiết kiệm hay bảo hiểm?”
• Không ký khi chưa đọc, không ký vào giấy trống.
• Vay vốn mà bị yêu cầu mua bảo hiểm mới cho vay: có quyền từ chối và phản ánh lên ngân hàng, cơ quan quản lý.

Chi phí: Năm phút đọc tiêu đề và hỏi lại.

Nói nôm na

Phần lớn quỹ do chuyên gia chọn cổ phiếu vẫn thua chỉ số thị trường sau 10–15 năm, sau khi trừ phí. Người không chuyên tự lướt sóng còn khó hơn nữa. Đầu tư đều đặn, dài hạn vào quỹ chỉ số là cách đơn giản và kỷ luật.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chỉ đầu tư tiền nhàn rỗi sau khi có quỹ dự phòng và không còn nợ lãi cao.
• Chọn công ty chứng khoán, quỹ được cấp phép; tìm hiểu quỹ ETF theo chỉ số.
• Mua đều mỗi tháng, không vay để đầu tư, không bán tháo khi thị trường giảm.

Chi phí: Phí quản lý quỹ chỉ số thường thấp hơn quỹ chủ động.

Lưu ý

Đây không phải lời khuyên mua bán chứng khoán cụ thể. Đầu tư luôn có rủi ro mất vốn.

Nói nôm na

Ký bảo lãnh là cam kết trả nợ thay khi người vay không trả. Đứng tên vay giùm thì mình chính là người nợ trước pháp luật. Nhiều gia đình mất nhà vì “ký giùm cho có”.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Tự hỏi: nếu người này không trả, mình có sẵn sàng và có đủ tiền trả thay không? Không thì từ chối.
• Muốn giúp: cho một khoản mình chấp nhận mất, thay vì ký bảo lãnh không giới hạn.
• Không cho mượn sổ đỏ, căn cước để người khác vay.

Chi phí: Một lời từ chối khó nói.

Nói nôm na

Té ngã từ trên cao luôn nằm trong nhóm nguyên nhân gây chết người hàng đầu của tai nạn lao động ở Việt Nam, nhứt là ngành xây dựng. Phần lớn nạn nhân có dây an toàn nhưng không móc, móc vào chỗ không chịu lực, hoặc chỉ đeo dây thắt lưng.

Vì sao vậy?

Chuyện thiệt ngoài đời

Anh thợ hồ tô tường ngoài tầng 4, dây an toàn đeo trên người nhưng móc vô thanh sắt chờ chưa đổ bê tông. Giàn giáo trượt, thanh sắt cong theo người anh xuống đất. Cả đội ai cũng “có đeo dây”, nhưng không ai hỏi dây móc vô đâu.

Mần liền

• Chỉ móc vào điểm neo chịu được tải: cột, dầm bê tông đã đủ cường độ, cáp cứu sinh căng đúng kỹ thuật. Không móc vào lan can tạm, thanh sắt chờ, ống nước.
• Móc phía trên đầu khi có thể để khoảng rơi ngắn nhứt; dùng dây có móc đôi để luôn có một móc được neo khi di chuyển.
• Kiểm tra dây trước mỗi ca: đường may, khóa, móc, giảm chấn. Dây đã từng giữ một cú rơi thì loại bỏ.
• Mép sàn, lỗ thang máy, ô thoáng phải có lan can hoặc che đậy chắc; thấy hở thì báo, đừng đi vòng qua.
• Không leo khi mưa, gió mạnh, sau khi uống rượu bia, khi đang chóng mặt hoặc dùng thuốc gây buồn ngủ.

Chi phí: Bộ dây toàn thân đạt chuẩn vài trăm nghìn tới hơn một triệu đồng; người sử dụng lao động phải cấp miễn phí.

Lưu ý

Người lao động có quyền từ chối làm công việc khi thấy rõ nguy cơ tai nạn đe dọa nghiêm trọng tính mạng và phải báo ngay cho người quản lý (xem mục “Quyền từ chối việc nguy hiểm”).

Nói nôm na

Giàn giáo đổ thường không phải do “xui”: chân đặt trên đất yếu, thiếu giằng, chất vật liệu quá tải một chỗ, hoặc ai đó tháo bớt thanh giằng để tiện đi lại.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Chân giàn đặt trên đế kê chắc, nền phẳng, không kê gạch vỡ.
• Sàn công tác lót kín, cố định; có lan can và thanh chắn chân ở mép.
• Không tự ý tháo giằng, không chất gạch, xi măng dồn một chỗ.
• Giàn có treo biển “chưa nghiệm thu” hoặc thấy nghiêng, lỏng: không leo, báo người phụ trách.

Chi phí: Vài phút kiểm tra mỗi ca.

Nói nôm na

Một khối đất 1 mét khối nặng khoảng 1,5 tấn. Vách hố đào sụp xuống, người bị vùi tới ngực đã không thở được vì lồng ngực bị ép, dù đầu còn ở trên mặt đất.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đất đào đổ cách xa miệng hố; có thang lên xuống gần chỗ làm.
• Không vào hố đào khi chưa có chống vách hoặc taluy đủ thoải.
• Thấy nứt mép hố, đất rơi lả tả, nước rỉ từ vách: lên ngay.
• Đào gần đường ống gas, cáp điện ngầm: xin bản vẽ hiện trạng trước khi đào.

Chi phí: Ván, cừ chống vách hoặc đào mở rộng tốn thêm công.

Nói nôm na

Cáp đứt, móc tuột, bó sắt xổ dây: tải rơi chỉ mất một hai giây. Không có mũ bảo hiểm nào đỡ nổi một bó thép vài trăm ký.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Khu vực cẩu phải rào, cấm người qua lại; đi vòng dù mất thời gian.
• Chỉ người được đào tạo mới buộc móc tải; kiểm tra cáp, móc có khóa an toàn.
• Dùng dây lái tải, không đưa tay đỡ trực tiếp.
• Gió mạnh, mưa giông: dừng cẩu.

Chi phí: Đi đường vòng vài chục mét.

Nói nôm na

Điện giật là một trong những nguyên nhân gây chết người nhiều nhứt trong tai nạn lao động: cần cẩu, cây sắt dài, thang nhôm chạm dây trung thế; thợ sửa điện vì tưởng đã cúp điện mà có người khác bật lại.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Trước khi dựng giàn, cẩu, vác sắt dài: nhìn lên tìm dây điện; gần đường dây thì liên hệ điện lực.
• Sửa điện: cắt nguồn, khóa cầu dao, treo biển “Cấm đóng điện – có người đang làm việc”, dùng bút thử điện kiểm tra lại.
• Dùng thang gỗ, thang composite khi làm điện; không dùng thang nhôm.
• Thấy người bị điện giật: ngắt điện trước, không chạm tay trần vào người đó.

Chi phí: Vài phút cắt điện và một ổ khóa.

Nói nôm na

Trong không gian kín có thể đầy khí H₂S, CO₂, metan hoặc thiếu oxy. Người xuống trước ngất trong vài hơi thở; người nhảy xuống cứu cũng ngất theo. Nhiều vụ ở Việt Nam chết 2–4 người cùng lúc khi vét hầm cá, thăm hầm biogas.

Vì sao vậy?

Chuyện thiệt ngoài đời

Ở một xã miền Tây, người cha xuống vét hầm biogas bị ngất, con trai xuống cứu, rồi người hàng xóm xuống cứu tiếp. Ba người không ai lên được. Nếu có một sợi dây buộc quanh người từ đầu, người trên miệng hầm đã kéo được người cha lên mà không ai phải xuống.

Mần liền

• Mở nắp, thổi khí cưỡng bức nhiều giờ trước khi xuống; đo khí oxy, H₂S, khí dễ cháy nếu có máy.
• Người xuống đeo dây cứu sinh nối lên trên; luôn có ít nhứt một người canh ở miệng hầm.
• Có người ngất bên dưới: KHÔNG xuống cứu khi không có bình dưỡng khí; gọi 114, 115, kéo bằng dây, thổi khí vào hầm.
• Không dùng lửa, đèn dầu để “thử khí”.

Chi phí: Quạt thổi khí, máy đo khí, dây cứu sinh; hoặc thuê đơn vị có thiết bị.

Nói nôm na

Đĩa mài quay hàng nghìn vòng mỗi phút. Đĩa vỡ, mảnh văng như đạn; tháo tấm che cho “dễ cắt” là tự bỏ lớp bảo vệ duy nhất giữa đĩa và mặt, cổ mình.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Kiểm tra số vòng quay ghi trên đĩa lớn hơn số vòng của máy; đĩa nứt, mẻ thì bỏ.
• Không tháo tấm che; cầm máy bằng hai tay, đứng lệch khỏi hướng quay của đĩa.
• Đeo kính bảo hộ cùng tấm che mặt; không mang găng tay vải rộng, không để tóc dài thả lỏng gần máy quay.
• Rút điện khi thay đĩa.

Chi phí: Kính bảo hộ, tấm che mặt vài chục tới vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Mất ngón tay, mất bàn tay ở xưởng gỗ, xưởng may, cơ sở xay xát, lò bánh thường xảy ra khi người thợ gỡ phôi kẹt mà máy chưa ngắt điện, hoặc khi cảm biến an toàn bị “câu tắt” cho nhanh.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gỡ kẹt: tắt máy, chờ dừng hẳn, ngắt điện, dùng dụng cụ chứ không dùng tay.
• Không vô hiệu hóa công tắc an toàn, cảm biến, tấm chắn.
• Không đeo nhẫn, vòng, găng tay vải khi đứng máy có trục quay; buộc gọn tóc.
• Máy hư cơ cấu an toàn: báo người quản lý, không chạy tiếp.

Chi phí: Mất vài phút dừng máy mỗi lần xử lý kẹt.

Nói nôm na

Bụi silic tinh thể từ đá, gạch, bê tông, đặc biệt đá nhân tạo làm mặt bếp, gây bệnh bụi phổi silic không chữa khỏi và được IARC xếp nhóm 1 gây ung thư phổi. Khẩu trang vải, khẩu trang y tế không chặn được bụi mịn này.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Cắt ướt (máy có phun nước) hoặc dùng máy có hút bụi.
• Đeo khẩu trang lọc bụi N95/KN95/FFP2 trở lên, áp kín mặt; râu dài làm khẩu trang hở.
• Không quét khô bụi; dùng nước hoặc máy hút công nghiệp.
• Làm nghề lâu năm: khám sức khỏe định kỳ, chụp X-quang phổi theo bệnh nghề nghiệp.

Chi phí: Khẩu trang lọc bụi N95/KN95/P2 vài chục nghìn đồng mỗi cái.

Nói nôm na

Sợi amiăng gây ung thư trung biểu mô, ung thư phổi và bệnh bụi phổi amiăng; IARC xếp nhóm 1 với mọi loại amiăng. Tấm lợp còn nguyên, không vỡ ít phát tán sợi; nguy hiểm nhứt là lúc cưa, khoan, đập bỏ.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Thay mái cũ: làm ướt tấm trước khi tháo, tháo nguyên tấm, không đập vỡ.
• Đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn, mặc đồ dài tay, giặt riêng sau khi làm.
• Không dùng tấm cũ làm vách chuồng, máng nước; gom và xử lý theo hướng dẫn của địa phương.

Chi phí: Thuê thợ có kinh nghiệm hoặc làm ướt, đeo khẩu trang lọc bụi.

Nói nôm na

Tiếp xúc tiếng ồn từ khoảng 85 dB trong 8 giờ mỗi ngày nhiều năm gây điếc nghề nghiệp, không hồi phục được. Dấu hiệu dễ nhận: đứng cách một mét mà phải hét mới nghe nhau.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Nhét nút tai đúng cách (vê nhỏ, kéo vành tai lên, nhét sâu, giữ vài giây cho nở).
• Đeo suốt thời gian ở chỗ ồn, tháo ra vài phút cũng làm giảm nhiều tác dụng.
• Khám thính lực định kỳ; ù tai, nghe kém dần thì báo bác sĩ.

Chi phí: Nút tai xốp vài nghìn đồng; chụp tai vài trăm nghìn đồng.

Nói nôm na

Dung môi sơn, keo dán giày, hóa chất xi mạ, thuốc nhuộm, chất tẩy rửa công nghiệp có thể gây bỏng, ngộ độc, tổn thương gan, thần kinh hoặc ung thư khi tiếp xúc lâu dài. Mỗi hóa chất phải có Phiếu an toàn hóa chất ghi rõ nguy hiểm và cách sơ cứu.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Hỏi và đọc Phiếu an toàn hóa chất (SDS) trước khi dùng hóa chất mới.
• Làm ở nơi thông gió; dùng găng đúng loại (găng nitrile, butyl… tùy hóa chất).
• Hóa chất bắn vào mắt: rửa dưới vòi nước sạch ít nhứt 15 phút, rồi đi khám.
• Không ăn uống, hút thuốc ở chỗ làm hóa chất; rửa tay trước khi ăn.

Chi phí: Găng, kính, khẩu trang phù hợp loại hóa chất.

Nói nôm na

Mũ bảo hộ không cài quai rớt ngay khi té; giày vải thay giày mũi thép không đỡ được thanh sắt rơi; găng vải đứng máy tiện còn làm tay bị cuốn. Đồ bảo hộ là lớp cuối cùng, nhưng đeo sai thì coi như không có.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Mũ: cài quai cằm khi làm trên cao, gần cẩu; mũ đã chịu va đập mạnh thì thay.
• Giày: mũi thép, đế chống đinh ở công trường; ủng cách điện khi làm điện.
• Kính bảo hộ khi mài, cắt, khoan, đục; găng phù hợp từng việc (trừ khi đứng máy có trục quay).
• Thiếu đồ bảo hộ: đề nghị cấp bằng văn bản hoặc tin nhắn để lưu lại.

Chi phí: Người sử dụng lao động phải cấp miễn phí theo luật.

Nói nôm na

Nghe có vẻ ngược, nhưng tổng hợp nghiên cứu cho thấy chỉ huấn luyện “tư thế nâng đúng” không làm giảm đáng kể đau lưng nghề nghiệp. Cái có tác dụng hơn là giảm bớt tải: dùng dụng cụ, chia nhỏ, chia việc.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Vật nặng, cồng kềnh: dùng xe đẩy, xe nâng tay, tời; bao xi măng, bao lúa thì hai người khiêng.
• Ôm sát vật vào người, tránh vừa nâng vừa xoay thân; xoay bằng bàn chân.
• Đau lưng lan xuống chân, tê, yếu chân, rối loạn tiểu tiện: đi khám ngay.

Chi phí: Xe đẩy, xe rùa, dây đai; thêm một người phụ.

Nói nôm na

Tài xế xe nâng, xe ben, máy xúc không nhìn thấy người đứng sát phía sau hoặc ngay trước càng. Nhiều tai nạn chết người trong kho bãi là do xe lùi cán người.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Đi đúng lối đi bộ đã kẻ vạch; nhìn tài xế và chắc họ thấy mình trước khi đi ngang.
• Không đứng, không đi dưới càng nâng; không đứng trên càng để lên cao.
• Chỉ người có chứng chỉ mới lái xe nâng; kiểm tra còi lùi, đèn trước ca.

Chi phí: Áo phản quang vài chục nghìn đồng.

Nói nôm na

Người giao hàng chạy xe nhiều giờ mỗi ngày, vừa chạy vừa nhìn ứng dụng, trời mưa vẫn phải đi. Một tai nạn là mất nhiều ngày công, có khi mất luôn khả năng lao động, trong khi nhiều người không có bảo hiểm xã hội.

Vì sao vậy?

Mần liền

• Gắn điện thoại lên giá cố định, xem đường trước khi chạy; dừng hẳn mới thao tác.
• Mặc áo mưa có phản quang, đèn xe sáng; mưa lớn, ngập sâu thì tạm dừng.
• Mua bảo hiểm tai nạn cá nhân; cân nhắc bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế.
• Đặt giới hạn giờ chạy mỗi ngày, nghỉ giữa ca.

Chi phí: Giá đỡ điện thoại, áo mưa phản quang, bảo hiểm tai nạn.